Το νέο είναι… παρελθόν! Ζητήματα μιας σύγχρονης (οπτικοακουστικής) παιδείαςηματογραφική

DSC03061

Κινηματογραφικό εργαστήριο για εκπαιδευτικούς στη Θεσσαλονίκη, Οκτώβριος 2009

(Προσοχή: το παρακάτω κείμενο γράφτηκε για μια πανεπιστημιακή έκδοση. Απορρίφθηκε ως μη αρκούντως επιστημονικό. Δημοσιεύεται εδώ με αφορμή την Ευρωπαική Συνάντηση «Ο κινηματογράφος για παιδιά και νέους» που θα γίνει στην Αρχαία Ολυμπία. Ν.Θ.)

Το νέο είναι… παρελθόν!

Ζητήματα μιας σύγχρονης (οπτικοακουστικής) παιδείας

του Νίκου Θεοδοσίου

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 1.

Ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας τόσοι πολλοί δεν είχαν τη δυνατότητα δημιουργίας οπτικοακουστικών έργων (αφήνουμε στην άκρη το ζήτημα της ποιότητας) αλλά και την δυνατότητα να το «προβάλουν» σε τόσους πολλούς όσο μακριά κι αν βρίσκονται και μάλιστα σε ελάχιστο χρόνο μετά την ολοκλήρωσή τους! Αρκεί ένα κινητό τηλέφωνο, ένας δικτυακός τόπος που θα τα φιλοξενήσει και ψηφιακοί δέκτες, υπολογιστές ή κινητά τηλέφωνα. Κι αυτά παρέχονται αφειδώς. Στην Ελλάδα (των 11 εκ. κατοίκων) υπάρχουν 12 εκ. κινητά! Κι οι υπολογιστές των 100 δολαρίων είναι εδώ.

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 2.

Όλα αυτά φαντάζουν πολύ δημοκρατικά και είναι! Αλλά την ίδια στιγμή πληθαίνουν οι φωνές που ζητούν απαγορεύσεις και περιοριστικά μέτρα στη χρήση του διαδικτύου από τους χρήστες νεαρής ηλικίας. Μέτρα που, στην πραγματικότητα,  περιορίζουν το δικαίωμα της ελεύθερης διακίνησης των ιδεών χωρίς να προστατεύουν κανέναν. Ταυτόχρονα,  μεγάλες εταιρίες με την ενίσχυση μεγάλων τραπεζών δημιουργούν οπτικοακουστικά έργα που διαφθείρουν ή δηλητηριάζουν τους νέους αλλά τα κυκλοφορούν ελεύθερα. Πέρα από όσα κυκλοφορούν παράνομα αλλά με μεγάλη ευκολία φτάνουν στις οθόνες κάθε κινητού τηλεφώνου του οποιασδήποτε ηλικίας παιδιού.

Η δημοκρατία, ωραία ως ιδέα, είναι ένα σύνθετο ζήτημα που υλοποιείται όμως στο έδαφος μιας σκληρής και αντιφατικής κοινωνικοικονομικής πραγματικότητας που συχνά την αναιρεί όταν δεν την υπονομεύει ή την καταργεί.

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 3

Αν η δημοκρατία, για να επιβιώσει και να αναπτυχθεί, απαιτεί ενήμερους και δραστήριους πολίτες τότε δεν είναι οι απαγορεύσεις αλλά η ανάπτυξη της γνώσης γύρω από τα μέσα και τους τρόπους δημιουργίας των οπτικοακουστικών έργων που αποτελεί το μόνο μέσω άμυνας. Αυτό επιβάλλει την εισαγωγή της οπτικοακουστικής παιδείας στην εκπαίδευση σε όλες τις βαθμίδες, ακόμη και από τα νήπια!

Η ίδια λοιπόν η πραγματικότητα ταυτόχρονα μας επιβάλλει μια ριζική αναθεώρηση όσων έχουμε κάνει, σκεφτεί ή σχεδιάσει μέχρι τώρα γύρω από την οπτικοακουστική διδασκαλία. Και να σκεφτεί κανείς ότι όσοι ασχολούνται με αυτό το έργο δεν πρόλαβαν καν να συντονιστούν εκτός από ελάχιστες περιπτώσεις.

Είναι τραγικές οι διαπιστώσεις που έκανε το 2007, η Ομάδα Εμπειρογνωμόνων για την Οπτικοακουστική Παιδεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης  για το σύνολο της Ευρώπης:

  • Έλλειψη κοινής αντίληψης για την έννοια της Οπτικοακουστικής Παιδείας
  • Έλλειψη κοινής αντίληψης σε: στόχους, έννοιες, μεθόδους, πόρους, έρευνα, αξιολόγηση, κλπ.
  • Πολιτιστικά εμπόδια στις καινοτομίες.
  • Έλλειψη προβολής των εθνικών, περιφερειακών και τοπικών πρωτοβουλιών σε Ευρωπαϊκό επίπεδο.
  • Έλλειψη ευρωπαϊκών δικτύων
  • Διασπορά και σπάνιος συντονισμός μεταξύ των ενδιαφερομένων

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 4

Στην Ελλάδα η κατάσταση δεν είναι διαφορετική από αυτήν που διαπιστώνεται σε Ευρωπαϊκό επίπεδο. Η ανάγκη της εισαγωγή της οπτικοακουστικής παιδείας στην εκπαίδευση, επίσημα, δεν αμφισβητείται. Στην καλύτερη όμως περίπτωση αντιμετωπίζεται σαν κάτι χρήσιμο αλλά ποτέ σαν αναγκαίο.  Το επίσημο κράτος αν και συχνά μιλά για την ανάγκη της οπτικοακουστικής εκπαίδευσης σε ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα, είναι επιφυλακτικό και πολλές φορές υπονομευτικό σε οτιδήποτε δεν μπορεί να ενταχτεί στα αποστειρωμένα και απόλυτα ελεγχόμενα από αυτό εκπαιδευτικά προγράμματα.

Φυσικά δε λείπουν καθαρά σκοταδιστικές ενέργειες από κάποιους «ειδήμονες» που αναρριχήθηκαν σε θέσεις κλειδιά. Χαρακτηριστικό δείγμα ο χαρακτηρισμός ως «ακατάλληλων» για προβολή σε μαθητές ταινίας με πλήθος βραβείων σε Φεστιβάλ παιδικού κινηματογράφου ανάμεσα στα οποία και βραβείο της UNICEF!

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 5

Πριν από 15 χρόνια περίπου βάλαμε τις βάσεις για μια ουσιαστική προσέγγιση του ζητήματος της οπτικοακουστικής παιδείας των νέων στην Ελλάδα δημιουργώντας το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους. Δεν το θεωρήσαμε σαν ένα ακόμα κινηματογραφικό φεστιβάλ αλλά σαν μια προσπάθεια παρέμβασης στην ελληνική κοινωνία με υψηλούς καλλιτεχνικούς και παιδαγωγικούς στόχους.

Φέραμε για πρώτη φορά στην Ελλάδα μερικές τις καλύτερες κινηματογραφικές παραγωγές για παιδιά και νέους ανοίγοντας ρωγμή σε έναν χώρο που λυμαίνονταν η αμφιλεγόμενης αξίας δημιουργίες του Χόλυγουντ.  Σε στενή συνεργασία με τους εκπαιδευτικούς  φέραμε τον ποιοτικό κινηματογράφο στην πόρτα των σχολείων.

Την παιδαγωγική διάσταση της προσπάθειας μας, εκτός από τις προβολές κινηματογραφικών ταινιών και της φιλμικής ανάλυσης που τη συνόδευε,  την αναπτύξαμε επεξεργαζόμενοι και υλοποιώντας προγράμματα για κινηματογραφικά εργαστήρια με μαθητές πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Είναι λίγα στον αριθμό γιατί οι οικονομικές δυνατότητες ήταν περιορισμένες.

Μέσα από αυτή τη δραστηριότητα «οριοθετήθηκαν» μερικά ουσιαστικά ζητήματα:

–          Η οπτικοακουστική παιδεία μπορεί να είναι ουσιαστική όταν το πράγμα καθ εαυτό, που είναι το κινηματογραφικό έργο, από αντικείμενο ψυχαγωγίας, παρατήρησης, ανάλυσης και κριτικής γίνει πράγμα για μας. Κι αυτό επιτυγχάνεται μέσα από την πράξη, την δημιουργία δηλαδή οπτικοακουστικών έργων από τα ίδια τα παιδιά. Η τέχνη του κινηματογράφου,  με τη δική της γλώσσα και αισθητικούς κανόνες, αποτελεί τη βάση της λειτουργίας των εργαστηρίων.

–          Μέσα από τη δημιουργία Camera Zizanio – Ευρωπαϊκή Συνάντηση Νεανικής Οπτικοακουστικής Δημιουργίας (το 2001) βάλαμε τις βάσεις της διαπολιτισμικής συνεργασίας.  Η κοινή δράση παιδιών από διαφορετικές εθνότητες με διαφορετικές θρησκευτικές, κοινωνικές, πολιτιστικές καταβολές στο επίπεδο της καλλιτεχνικής δημιουργίας αναδεικνύει τη θετική δύναμη που περικλείει η διαφορετικότητα. Και αυτή είναι η ουσιαστική απάντηση στον εθνικισμό που καλλιεργείται από κέντρα εξουσίας σε όλο τον κόσμο και αποτελεί αφορμή αιματηρών συγκρούσεων και πολέμων.

–          Στα κινηματογραφικά εργαστήρια που λειτουργούμε από τότε, είτε στα πλαίσια του Φεστιβάλ είτε έξω από αυτό, γίνεται προσπάθεια να ενσωματώνονται στη δημιουργική διαδικασία όλες οι τεχνολογικές εξελίξεις στον τομέα παραγωγής και διάδοσης ψηφιακών έργων. Έτσι τα νέα μέσα  απομυθοποιούνται, γίνονται απλά εργαλεία στη συνολική και συλλογική προσπάθεια  διαμόρφωσης νέων σχέσεων ανάμεσα στους ανθρώπους στην προοπτική αλλαγής του κόσμου. Ταυτόχρονα αξιοποιούνται όλα τα παραδοσιακά μέσα.

–          Τα ηλικιακά όρια εξαφανίζονται. Κάποιες παιδαγωγικές «σταθερές» για την ποσότητα ή το επίπεδο της γνώσης που είναι ικανά να αφομοιώσουν τα μικρά παιδιά, ανατρέπονται διαρκώς.  Αποτελέσματα κινηματογραφικών εργαστηρίων με νήπια και προνήπια σε Ιταλία, Φιλανδία αλλά και Ελλάδα  αποδεικνύουν ότι η οπτικοακουστική παιδεία δεν έχει όρια προς τα κάτω  αλλά επιβάλλεται σήμερα να καλύπτει και τις πιο μικρές ηλικίες.  Απλά τα εργαστήρια προσαρμόζονται στο επίπεδο γνώσεων των μαθητών.

–          Είναι καθοριστική η συμμετοχή των επαγγελματιών του χώρου στην οπτικοακουστική διαδικασία. Η «συνάντηση» των επαγγελματιών του κινηματογραφικού χώρου με τα παιδιά, στο βαθμό που λειτουργεί αμφίδρομα, γίνεται ισχυρό εργαλείο μάθησης. Η τέχνη δεν είναι το απρόσωπο καλλιτεχνικό έργο αλλά έργο ζωντανών ανθρώπων. Το παλιό συναντιέται με το νέο σε ένα δημιουργικό διάλογο. Η νέα τεχνολογία  (αντικείμενο λατρείας των νέων) αναδεικνύεται καλύτερα σαν μέσο δημιουργίας κι όχι ο αυτοσκοπός.  Κι η δημιουργία ως το υψηλότερο σημείο διαλόγου και στοχασμού μεταξύ των ανθρώπων.

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 4

Η ανάδειξη των παραπάνω ζητημάτων έγινε μέσα από μια επίπονη διαδικασία γιατί η υλοποίηση οποιουδήποτε προγράμματος έχει ένα οικονομικό κόστος. Οι πηγές χρηματοδότησης μέχρι τώρα ήταν ελάχιστες και έχει σχέση με την αντιμετώπιση του ζητήματος από τους κρατούντες όπως περιγράφηκε παραπάνω από την Ομάδα Εμπειρογνωμόνων για την Οπτικοακουστική Παιδεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πολλές από τις δράσεις υλοποιήθηκαν με τη εθελοντική συνεισφορά των επαγγελματιών του κινηματογράφου. Πάρα πολύ βοήθησαν οι εκπαιδευτικοί και τα συνδικάτα τους. Το επίσημο κράτος μένει σε απόσταση… «ασφαλείας». Αλλά τι να περιμένει κανείς από αυτό όταν για το Υπουργείο Πολιτισμού διατίθεται μόνο το 0,65% του Εθνικού προϋπολογισμού; Αντίθετα για στρατιωτικές δαπάνες διατίθεται το 10,5!

ΠΡΟΒΟΛΗ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

Υλοποιώντας τέτοιες δράσεις στο περιθώριο της επίσημης παιδείας έχουμε την αίσθηση διεξάγουμε έναν ιδιότυπο «ανταρτοπόλεμο». «Χτυπάμε», φεύγουμε, ανασυντασσόμαστε, ξαναχτυπάμε και πάει λέγοντας. Κι αν αυτός δεν στοχεύει στην κατάκτηση της εξουσίας σίγουρα είναι κατά βάση ένας πολιτικός αγώνας. Χρειάζονται τολμηρά ανοίγματα και άμεσες δράσεις με όσο το δυνατόν πλατύτερο μέτωπο δυνάμεων, εκπαιδευτικών, κινηματογραφιστών, παιδαγωγών και μαθητών. Γιατί βρισκόμαστε αρκετά πίσω.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s