Ανεκπλήρωτες προθέσεις

(Σχετικά με την ταινία Γράμμος, μαγικές εικόνες)

Με αφορμή την προβολή της ταινίας μου «Γράμμος, Μαγικές εικόνες» στη Δράμα, στο πρόγραμμα digi του Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους 2010, και το κλείσιμο ενός κύκλου προβολών, ήρθε καιρός να πω μερικά πράγματα γι αυτήν.

Υπάρχουν ντοκιμαντέρ που δεν προγραμματίζονται. Βγαίνουν μόνα τους. Μέσα από μια περίεργη αντίδραση που δημιουργείται όταν ένα ορισμένο κινηματογραφικό υλικό συγκεντρωθεί και υπογείως ανακατευτεί με κάποιες ιδέες. Δημιουργούνται τότε κάτι σαν δηλητηριώδεις αναθυμιάσεις που ψάχνουν διέξοδο γιατί αν δεν βγουν θα κάνουν ζημιά. Και παίρνουν μια ορισμένη μορφή. Αλλά όπως βγαίνουν, βιαστικά και άναρχα, δεν είσαι ποτέ σίγουρος για το αποτέλεσμα.

Έτσι κι έγινε με το «Γράμμο».

Στο Γράμμο βρέθηκα για να γυρίσω κάποια πλάνα για μια άλλη ταινία. Μια ταινία για το ελληνικό χωριό Μπελογιάννης στην Ουγγαρία που η πολιτική αναστροφή της δεκαετίας του 80 οδηγεί σε ολική εξαφάνιση. Στις αφηγήσεις τους, οι ελάχιστοι εναπομείναντες ελληνόφωνοι του χωριού ξεκίναγαν από όσα συνέβησαν, 60 χρόνια πριν, σε αυτό το βουνό.

Έτσι πήγα εκεί για να βρω κάποια κατάλοιπα των φονικών μαχών. Κάποια πολυβολεία, κάποιες οχυρώσεις ίσως, εικόνες κινηματογραφικά ενδιαφέρουσες! Ήταν το Φλεβάρη του 2009 κι έριχνε ψιλό χιόνι. Μ ένα τζιπ που πρόσφερε ο δήμος Νεστορίου ξεκίνησα την περιήγηση. Δρόμοι δύσβατοι αν και κάποιοι είχαν διανοιχτεί πρόσφατα. Φύση παρθένα, υπέροχη. Τίποτα που να θυμίζει ότι αυτό ήταν το πεδίο των πιο φονικών μαχών στην Ευρώπη μετά το τέλος του β παγκόσμιου πόλεμου.

Απογοήτευση. Μέχρι που ο οδηγός σταμάτησε στο πρώτο χωριό. Χωριό δεν υπήρχε. Όλα ερείπια, ίσα με το χώμα. Αν δεν μας τόδειχνε, ούτε που θα το βλέπαμε. Και το σοκ μεγάλωνε όταν το ένα ισοπεδωμένο χωριό διαδέχονταν το άλλο. Στο τελευταίο, πήγαμε με τα πόδια γιατί ούτε το 4Χ4 μπορούσε να φτάσει. Για να «επισκεφτούμε» κι άλλα έπρεπε να διασχίσουμε τον Αλιάκμονα, κι αυτός ήταν φουσκωμένος. Αλλά δεν είχε και νόημα, όλα το ίδιο ήταν!

Σ όλη τη διαδρομή ένα και μοναδικό ντόπιο συναντήσαμε. Μας έβαλε στο σπίτι του, που έχει ξαναφτιάξει από την αρχή και μας είπε την ιστορία του. Δε μένει μόνιμα εκεί, πηγαίνει όμως κάθε σαββατοκύριακο σε μια επίμονη προσπάθεια να συνδεθεί με το παρελθόν, να μην το αφήσει να σβήσει. Έστησε κι ένα μνημείο με τα ονόματα των νεκρών. Έψαξε και βρήκε πεταμένη μακριά τη καμπάνα της εκκλησίας και την ξανάβαλε στο καμπαναριό, το μόνο χτίσμα που έμεινε όρθιο μετά την ισοπέδωση. Όχι τίποτα μεγάλο, δυο μέτρα ύψος.

Έβαλα την κάμερα να γράφει. Η δικιά του ιστορία δεν είχε σχέση με τη ταινία που ετοίμαζα. Δε μ ενδιέφερε άμεσα. Αυτός μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού βρέθηκε πολιτικός πρόσφυγας στη Ρουμανία, καμία σχέση με Ουγγαρία.

Απ όλη την αφήγηση κόλλησα σε ένα σημείο, άγνωστο μέχρι τότε. Όλα αυτά τα χωριά δε χάλασαν την περίοδο των μαχών αλλά αφού τέλειωσε ο πόλεμος! Τη δουλειά την έκανε ο κυβερνητικός στρατός. Με σύστημα. Κι όπως μπόρεσα να καταλάβω τα σπίτια των χωριών ήταν πέτρινα, τα περισσότερα δίπατα. Δύσκολη δουλειά να τα κάνεις ένα με τη γη.

Σε ένα χάρτη (αγορασμένο σε περίπτερο της Καστοριάς) βρήκα καταγεγραμμένα όλα τα χωριά από Νεστόριο και πέρα με τις ενδείξεις: ερείπια Περιστεράς, ερείπια Μαυρόκαμπου, ερείπια Λιτσιστέρι, ερείπια Γλυκονερίου, ερείπια Λιβαδότοπου, ερείπια Γιαννοχωρίου, ερείπια Μονόπυλου, ερείπια Τρίλοφου, ερείπια Φούσιας, ερείπια Αγ. Ζαχαρίου, ερείπια Παλαιοχωρίου… Όλα τα χωριά με τα ελληνικά τους ονόματα, όχι τα σλάβικα.

Κοιτώντας το χάρτη διαπιστώνεις ότι πριν τον πόλεμο ο Γράμμος ήταν πυκνοκατοικημένος. Που πήγαν όλοι αυτοί οι άνθρωποι; Πόσοι επέζησαν, σε ποια ξενιτιά σέρνουν τα γέρικα βήματά τους; Που είναι θαμμένοι οι νεκροί; Κοιτάζοντας την ομορφιά του τοπίου νοιώθεις το ανθρώπινο δράμα να γίνεται πιο αβάσταχτο. Στο Γράμμο δεν μπορείς να είσαι τουρίστας. Ούτε απολιτικός οικολόγος. Εκτός αν το προσπαθήσεις πολύ…

Η ταινία παρ όλα αυτά έχει έναν οικολογικό προσανατολισμό. Μόνο που δεν διαχωρίζει τη φύση από τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος είναι μέρος της φύσης και σαν ένα ενιαίο σύνολο πορεύεται στους αιώνες. Αλλά ο άνθρωπος έχει μια συνειδητή πορεία, κάνει ιστορία. Χωρίς ιστορία θα ήταν απλά ένα μυρμήγκι. Κι η ιστορία είναι ακόμα ζωντανή στο Γράμμο. Κι όχι μόνο εκεί.

Αυτοσχεδιάζοντας έβαλα ένα παιδί, που ήρθε μαζί μας, να κυκλοφορεί ανάμεσα στα ερείπια. Σκέφτηκα ότι αυτά τα πλάνα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σε ένα παράλληλο μοντάζ με την περιπλάνηση του Νίκου στο νεκροταφείο του χωριού Μπελογιάννης. Την ίδια ηλικία είχε όταν έφυγε από κει. Πέθανα όλοι οι δικοί του αλλά δε γύρισε στην Ελλάδα. Άλλωστε δεν είναι σίγουρο ότι θα του έδιναν την ιθαγένεια. Γυρίζει τώρα ανάμεσα στους τάφους από γκρίζα πέτρα κι αναρωτιέται με πίκρα ποιοι βεβήλωσαν αυτούς που αντί σταυρού έχουν ένα κόκκινο αστέρι. Αλλά κι αν θέλει να επιστρέψει, που να γυρίσει;

Ο μικρός, κυκλοφορώντας ανέμελα ανάμεσα στα ερείπια των σπιτιών βρίσκει τον κάλυκα μιας σφαίρας. Ημερομηνία κατασκευής 1945.

Λίγες μέρες μετά, στην Αθήνα, συνειδητοποίησα ότι όλα αυτά που είδα στο Γράμμο δεν μπορούσαν να περιμένουν, έπρεπε να βγουν. Έτσι, εν θερμώ, έγινε αυτή η ταινία με ότι υλικό ημιτελές, απρογραμμάτιστα και άναρχα είχε συγκεντρωθεί.

Μια απορία που δημιουργείται στους θεατές είναι η αδικαιολόγητη η ενσωμάτωση, στην αρχή, κάποιων πλάνων από την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Οι νύφες». Τα πλάνα αυτά μπαίνουν όταν το παιδί κυκλοφορεί στα ερείπια του χωριού Γάβρος. Η σκηνή του Βούλγαρη έχει γυριστεί στο ίδιο χωριό.

Η ερήμωση αυτού του χωριού δεν έχει άμεση σχέση με τον Εμφύλιο αλλά με τη συνέχειά τους στις μέρες μας. Ήταν κατοικημένο μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 80. Το παλιό του όνομα ήταν Γκάμπρες. Εξελληνίστηκε σε Γαβρέσι και στη συνέχεια σε Γάβρος. Από την άλλη μεριά του δρόμου φτιάχτηκε ο Νέος Οικισμός, χωρίς ίχνος τοπικού χρώματος, όπου μεταφέρθηκαν όλοι οι «ντόπιοι» κάτοικοι του Γάβρου και αναμίχθηκαν με τους μικρασιάτες πρόσφυγες των διπλανών χωριών. Το παλιό, πανέμορφο, χωριό εγκαταλελειμμένο καταρρέει χρόνο με το χρόνο. Οι πλίνθοι ξαναγίνονται χώμα. Ακόμα η ίδια μανία ισοπέδωσης; Η ενσωμάτωση αυτών των πλάνων είναι στην πραγματικότητα ένα ειρωνικό σχόλιο για τις ανώδυνες μυθοπλαστικές προσεγγίσεις στα τεκμήρια της ιστορίας.

Άλλωστε υπάρχουν τρεις συνολικά αναφορές στο «σινεμά» μέσα στην ταινία. Τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις του σινεμά. Η πρώτη αυτή, ας πούμε η «καλλιτεχνική», η δεύτερη τα προπαγανδιστικά επίκαιρα της εποχής που κατασκεύαζαν οι αμερικάνοι, κι η τρίτη η «φυσική», όταν τα προσφυγόπουλα βλέπουν για πρώτη φορά σινεμά στην Αλβανία και χώνονται τρομαγμένα κάτω από τους πάγκους.

Η ταινία για το χωριό Μπελογιάννης έχει μπει στον πάγο καθώς το ΕΚΚ απόρριψε την αίτηση χρηματοδότησης και αλλού δε βρίσκονται χρήματα. (περισσότερα γι αυτό εδώ). Έτσι η μικρή ταινία «Γράμμος, μαγικές εικόνες» παραμένει και κυκλοφορεί από φεστιβάλ σε φεστιβάλ ως ερείπιο ανεκπλήρωτων προθέσεων.

ΟΛΗ Η ΤΑΙΝΙΑ ΕΔΩ

3 responses to “Ανεκπλήρωτες προθέσεις

  1. Παράθεμα: Νίκος Θεοδοσίου: “Γράμμος, μαγικές εικόνες” και “Ανεκπλήρωτες προθέσεις” « Roseta Books·

  2. Όταν λες «Δημοκρατικός (sic) Στρατός» εννοείς τον εσμό των Κατσαπλιάδων Κ/Σ, που αιματοκύλισαν την Ελλάδα;

  3. Παράθεμα: Φούιτ.gr — Γράμμος- Μαγικές Εικόνες·

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s