Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΚΟΥΡΕΑΣ ΤΟΥ ΕΝΤΙΣΟΝ!

Έλληνας κουρέας σε ταινία του Τόμας Έντισον (1894)

Τώρα που γίνεται λόγος όλο και περισσότερο για το οικονομικό «κούρεμα» κι οι έλληνες άρχισαν πάλι να φεύγουν στο εξωτερικό σε αναζήτηση εργασίας…

… η σκέψη μου πήγε αυτόματα πολλά χρόνια πίσω, σ εκείνον τον έλληνα μετανάστη κουρέα στην Αμερική που η μοίρα τόφερε να πρωταγωνιστήσει στην πρώτη μεγάλη επιτυχία του κινηματογράφου εν έτει 1894 –  τότε δηλαδή που δεν είχε εφευρεθεί  «επίσημα» ο κινηματογράφος…

… γιατί πολλά χρειάζεται να ανακαλύψουμε ακόμα!

Αυτό που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από το δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου μου «Ο Μετανάστης Κινηματογράφος» (έκδοση Νεανικό Πλάνο, 2003)

Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΚΟΥΡΕΑΣ ΤΟΥ ΕΝΤΙΣΟΝ!

Στο πρώτο διαφημιστικό έντυπο για το Κινητοσκόπιο που κυκλοφόρησε στην Ευρώπη στα τέλη του 1894 από τους επίσημους αντιπρόσωπους του Έντισον, Maguire και Baucus, ένα τρίπτυχο διαστάσεων 21Χ30, επιχειρείται μια απλή περιγραφή της νέας εφεύρεσης προκειμένου να γίνει κατανοητή από τους υποψήφιους θεατές και αγοραστές.

Ο συντάκτης του κειμένου, αμφιβάλλοντας αν οι αναγνώστες του θα μπορούσαν να καταλάβουν τις τεχνικές λεπτομέρειες που παρέθετε, καταλήγει λέγοντας: «Ίσως η πιο απλή μέθοδος για την παρουσίασή του είναι η περιγραφή μιας σκηνής». Και προχωράει στην λεπτομερή περιγραφή μιας από τις πρώτες ταινίες του Έντισον, αυτήν ίσως που θεωρεί πιο πετυχημένη, σαν το πιο χαρακτηριστικό δείγμα της πιστότητας αναπαραγωγής της κίνησης από το μηχάνημα του Αμερικανού εφευρέτη.

Ο τίτλος της ταινίας είναι «The barber shop» και παρουσιάζει το εσωτερικό ενός κουρείου. [1] Σε έναν προγενέστερο κατάλογο ταινιών για κινητοσκόπια που κυκλοφόρησε στην Αμερική υπάρχει η εξής σύντομη παρουσίαση:

Κουρείο. Παρουσιάζει το εσωτερικό ενός «Οίκου Κομμωτικής», με έναν πελάτη που ξυρίζεται τη ίδια στιγμή που ο «επόμενος» δέχεται την περιποίηση των παπουτσιών του από τον συνηθισμένο μαύρο υπηρέτη. Αυτή είναι μια από τις δημοφιλέστερες ταινίες που έχουν παραχθεί ποτέ.[2] 

Η ταινία, διαρκείας 29 δευτερολέπτων, όπως άλλωστε όλες οι ταινίες της περιόδου, γυρίστηκε στις αρχές του Μάρτη του 1984 και περιέχει μερικά στοιχεία που την κάνουν να ξεχωρίζει από τις 75 ταινίες που γυρίστηκαν αυτή τη χρονιά από τον βοηθό του Έντισον, William Dickson:

  1. Είναι μια από δέκα ταινίες που προβλήθηκαν στην πρώτη δημόσια επί πληρωμή έναρξη του κινηματογραφικού θεάματος με τη μορφή των κινητοσκόπιων του Έντισον στις 14 Απριλίου 1894 στη Νέα Υόρκη κι από κει και μετά όπου αλλού εμφανίστηκαν τα κινητοσκόπια, Αγγλία, Γαλλία, Αυστραλία κλπ.
  2. Είναι η πρώτη μεγάλη επιτυχία στην ιστορία του κινηματογράφου κι η πρώτη που ξαναγυρίστηκε ένα χρόνο αργότερα (το πρώτο remake).
  3. Είναι η πρώτη κωμωδία που παίχτηκε από Κινητοσκόπιο και κατά συνέπεια η πρώτη στην ιστορία του κινηματογράφου. (Η ταινία ξεχωρίζει από τις άλλες της περιόδου που απλώς καταγράφουν την επίδειξη ενός ακροβάτη ή μιας χορεύτριας).
  4. Είναι το πρώτο κομμάτι φιλμ που έπιασε στα χέρια του ο Αντουάν Λυμιέρ και ξεκίνησε να κάνει το ίδιο στη Γαλλία.
  5. Ο πρωταγωνιστής της ταινίας, ο κουρέας δηλαδή που κουρεύει  τους πελάτες, είναι έλληνας!

Η αφήγηση του Dickson

Σκηνοθέτης – με τη σημερινή έννοια – της συγκεκριμένης ταινίας, ήταν ο βοηθός του Έντισον και βασικός συντελεστής στην ανακάλυψη του κινηματογράφου, ο εγγλέζος ηλεκτρολόγος William K. L. Dickson. Από αυτόν προέρχεται η πληροφορία για την ελληνική καταγωγή του πρωταγωνιστή.

Στον William K. L. Dickson οφείλεται άλλωστε η κατασκευή του πρώτου κινηματογραφικού στούντιο στον κόσμο αλλά και οι πρώτες ταινίες που γυρίστηκαν για το κινητοσκόπιο.

Το στούντιο, που ολοκληρώθηκε το 1893, έχει μείνει στην ιστορία με το όνομα «Black Maria», όνομα που πήρε από την ιδιόρρυθμη εξωτερική του εμφάνιση που το έκανε να μοιάζει με τις αστυνομικές κλούβες της εποχής. Μια μεγάλη πρωτοτυπία του στούντιο ήταν ότι μπορούσε να γυρίζει γύρω από τον άξονά ούτως ώστε να μπορεί να συλλέγει τις, απαραίτητες στη κινηματογράφηση, φωτεινές ακτίνες του ήλιου πολλές ώρες την ημέρα.

Οι πρώτες ταινίες για το κινητοσκόπιο αποτελούσαν την κινηματογραφική αναπαραγωγή θεαμάτων του θεάτρου ποικιλιών. Οι καλλιτέχνες που εμφανίζονταν σε αυτά τα λαϊκά θεάματα καλούνταν να τα επαναλάβουν στη σκηνή του στούντιο την παράστασή τους.

Η διάδοση και η επιτυχία του νέου θεάματος ώθησε το στούντιο όχι μόνο στην παραγωγή περισσότερων ταινιών αλλά στον εμπλουτισμό του κινηματογραφικού θεάματος με πρωτότυπα έργα. Έτσι άνοιξε ο δρόμος στις σκηνοθετημένες ταινίες με ηθοποιούς που καλούνται να παίξουν συγκεκριμένους ρόλους.

«Επί πολύ διάστημα, αναφέρει χαρακτηριστικά ο W. Dickson, έχουν γίνει προετοιμασίες για να επεκτείνουν τον αριθμό των ηθοποιών και ν΄ αυξήσουν τις ευκολίες της σκηνής με σκοπό την παρουσίαση ενός ολόκληρου έργου τοποθετημένο σε κατάλληλο πλαίσιο. Αν και κατ ανάγκη ακατέργαστες, αυτές οι προσπάθειες αναμφισβήτητα περιέχουν τα σπέρματα εσχάτης επιτυχίας.» 

Και αμέσως προχωράει στην περιγραφή του γυρίσματος της ταινίας που καταγράφει μια κωμική σκηνή σε ένα κουρείο και αποτελεί μια από τις πρώτες φιλόδοξες παραγωγές του στούντιο, και την πρώτη επιτυχία:

Η εγκατάσταση συνίσταται σε μια καρέκλα, συσκευή ξυρίσματος και κάθε τι που απαιτούν οι ανάγκες της τέχνης του κουρέματος ενώ ένα φωτεινό σήμα προσκαλεί τον «Μέγα Ακούρευτο», ν΄ ανακουφιστεί από τις περιττές μπούκλες, θυσιάζοντας ταπεινά ένα νίκελ. Οι πελάτες μπαίνουν, μάλλον φουκαράδες, όπως συμπεραίνει κανείς από τις τιμές – γίνονται δεκτοί απ τον καλλιτέχνη (ένα λαμπρό νέο Έλληνα επαγγελματία, που με καλοσύνη προσφέρει τις υπηρεσίες του) χωρίς τελετουργίες κάθονται σε μια καρέκλα, σαπουνίζονται, ξυρίζονται και τους αφαιρούνται οι μπούκλες κατά τη μόδα της όψης επιχειρηματία αλλά με κάποιες ευαισθησίες. Η διαδικασία τελειώνει και ακούγεται δεσποτικά το «ο επόμενος», όπου μια πληθώρα ενθουσιασμένων συναγωνιστών αναμένει με ζήλο. [3]

Είναι προφανές ότι η περιγραφή του William K. L. Dickson περιέχει πολλά στοιχεία υπερβολής. Αν διαδραματίζονταν πραγματικά όλα όσα αναφέρει ήταν αδύνατον να χωρέσουν στην ελάχιστη διάρκεια της ταινίας. Επιπλέον στο στενάχωρο στούντιο στο Νιου Τζέρσευ, ήταν αδύνατο να χωρέσει η «πληθώρα» των ενθουσιασμένων πελατών του κουρέα ούτε φυσικά και να ακουστεί η φράση «ο επόμενος» αφού η ταινία ήταν βωβή.

Κι η ύπαρξη της φωτεινής επιγραφής ανήκει στην φαντασία του ενθουσιασμένου με το δημιούργημά του, εφευρέτη.

Παρ όλα αυτά ο ίδιος ο Έντισον θεωρούσε αυτή την ταινία ως εξαιρετικά πετυχημένη. Μια Αυστραλιανή εφημερίδα του 1895 έγραψε : «Ο κύριος Έντισον θεωρεί την σκηνή στο κουρείο ως μία από τις καλύτερες και ο τρόπος με τον οποίο ο άντρας κάνει την δουλειά του και τοποθετεί τον επόμενο πελάτη στην καρέκλα είναι σίγουρα ξεκαρδιστική».[4]

Το νέο κουρείο

«Το κουρείο» είναι η πρώτη ταινία στην ιστορία του κινηματογράφου, απ όσο γνωρίζουμε, που γυρίστηκε ξανά μια και το αρνητικό της πρώτης ταινίας του 1894 εφθάρη, προφανώς από τα πολλά αντίγραφα που χρειάστηκε να γίνουν λόγω της μεγάλης επιτυχίας του θέματος. Την εποχή εκείνη δεν υπήρχε μέριμνα για την παραγωγή περισσότερων αρνητικών.

Η νέα ταινία, σχεδόν πιστή αντιγραφή της πρώτης γυρίστηκε στις 17 Ιανουαρίου 1895 και είναι γνωστή σαν «Νέο Κουρείο».

Από όσο μπορούμε να διακρίνουμε στις φωτογραφίες που έχουμε στη διάθεσή μας κι από τις δυο ταινίες, στη νέα εκδοχή της σκηνής του κουρείου το ντεκόρ παραμένει το ίδιο, καθώς κι η καρέκλα του κουρέα όπως και το κάδρο της λήψης. Αλλαγή υπάρχει στη συμπεριφορά του δεύτερου πελάτη ο οποίος όταν κάθεται δέχεται  τώρα τις υπηρεσίες ενός μικρού λούστρου ο οποίος δεν υπάρχει στο πρώτο κουρείο. Κι αυτός είναι λευκός. Δεν υπάρχει ο μικρός μαύρος που διαβάζει την αστεία είδηση στην εφημερίδα.

Το βασικό ερώτημα βέβαια είναι αν και στο νέο κουρείο πρωταγωνιστεί ο ίδιος έλληνας κουρέας μετανάστης. Από την παρατήρηση των φωτογραφιών δεν φαίνεται να υπάρχει αλλαγή στο πρόσωπο του ηθοποιού. Άλλωστε επρόκειτο για ένα απλό «ρημέικ».

Διαφορά στο πρόσωπο του ηθοποιού φαίνεται να υπάρχει στην τρίτη εκδοχή του κουρείου που γυρίστηκε το 1898 και έχει τίτλο «What demoralized the Barbershop». Το στήσιμο του εσωτερικού του κουρείου είναι ακριβώς το ίδιο με τα προηγούμενα με μόνη διαφορά ότι βρίσκεται στο υπόγειο ενός κτιρίου που έχει άμεση πρόσβαση στο δρόμο. Αυτό αποτελεί και το κύριο «δραματικό» στοιχείο της ταινίας που θέλει να είναι πιο «προχωρημένη» από τις προηγούμενες.

Ο αποκλειστικά ανδρικός πληθυσμός του κουρείου αναστατώνεται όταν στο άνοιγμα της πόρτας εμφανίζονται οι γάμπες δυο γυναικών  – εξαιρετικά προκλητικό θέαμα για την εποχή. Οι πελάτες «σκοτώνονται» για να παρακολουθήσουν το θέαμα το ίδιο κι ο κουρέας που ταλαιπωρεί αφάνταστα τον ξυριζόμενο πελάτη.

Μια ταινία με τίτλο «Ο κουρεύς και το φάντασμα» που προβλήθηκε στην Ερμούπολη της Σύρου το 1900, στην πρώτη σημαντική προβολή στον ελλαδικό χώρο, δεν φαίνεται να είναι κάποια από τις τρεις που προαναφέραμε.

Οι συμπατριώτες του κουρέα στην Ελλάδα μάλλον δεν είδαν ποτέ το άσημο μπαρμπέρη στο πανί αλλά κι ο νεαρός μετανάστης ίσως να μην έμαθε ποτέ ότι ήταν ο πρώτος έλληνας ηθοποιός του κινηματογράφου. Άλλωστε κι η ιστορία τον αγνόησε προκλητικά. Δεν συγκράτησε το όνομά του!

Το μόνο που μπορούμε να υποθέσουμε για τον άσημο-διάσημο συμπατριώτη μας είναι ότι πρέπει να ήταν γνωστός του Ντίκσον, αφού του κάνει τόσο εγκωμιαστική αναφορά, ίσως κι ο προσωπικός του κουρέας. Κι η περιοχή που δούλευε ο κουρέας το Νιού Τζέρσευ, όπου και το στούντιο «Μπλακ Μαρία».

 


[1] Οι άλλες ταινίες που προβάλλονταν από τα κινητοσκόπια στο Λονδίνο, όπως καταγράφονται στο διαφημιστικό φυλλάδιο, ήταν: Blacksmith’s Shop, Cock Fight, Highland Dance, Saloon (where a loafer raises a disturbance and is unceremoniously put out), Armand d’Arcy (French chanteuse and danseuse, the latest Paris and New York “rage”), Wrestling Match, Tumbler, Carmencita, Sandow, Reproduction of Buffalo Bill’s Wild West Scenes, Prize Fights, etc.)

[2] Ο κατάλογος κυκλοφόρησε από την εταιρία “The Ohio Phonograph Co” τον Αύγουστο του 1895 αλλά σύμφωνα με τον Ray Phillips πρέπει να είναι ανατύπωση καταλόγου που κυκλοφόρησε ένα χρόνο πριν από τον ίδιο τον Έντισον ή την Kinetoscope Company.

[3] William K. L. Dickson, Antonia Dickson, History of the Kinetograph, Kinetoscope and Kinetophonograph, Στην Ελλάδα αναπαράχθηκε αυτούσιο από το περιοδικό ΦΙΛΜ στο τεύχος 22, Μάρτης 1982.

[4] Παρατίθεται από τον Ray Phillips στο Edison’s Kinetoscope and Its Films.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s