ΡΟΒΗΡΟΣ ΜΑΝΘΟΥΛΗΣ: ΔΥΟ ΣΤΑΘΜΟΙ

Image

(Σημειώσεις για μια εισήγηση στην Κινηματογραφική Λέσχη Ηλιούπολης, 19 Φεβρουαρίου 2012, με αφορμή την προβολή της ταινίας μου «Ο Αθέατος Σκηνοθέτης»)

Η αποτίμηση του κινηματογραφικού έργου του Ροβήρου Μανθούλη δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μιας σύντομης  ομιλίας, ακόμη κι ενός άρθρου. Δεν είναι μόνο ο όγκος του έργου (περίπου 120 ταινίες) αλλά και η ποιότητα.  Μια ποιότητα που σπάνια συναντάς με τόση «συνέπεια» σε ένα εκτενές και πολύμορφο έργο και οπωσδήποτε χρήζει ιδιαίτερης μελέτης.

Μια ακόμη, πρακτική πλέον, δυσκολία που αντιμετωπίζει ο μελετητής είναι η διασπορά του έργου του. Δεν υπάρχει συγκεντρωμένο σε κάποια ιδιωτική ή δημόσια ταινιοθήκη. Κάποιες ταινίες μάλιστα έχουν χαθεί οριστικά, κάποιες άλλες σώζονται σε κακά αντίγραφα VHS.

Είναι γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος του έργου του δημιουργήθηκε στη Γαλλία μετά την αναγκαστική εξορία του 1967. Και ποτέ στην Ελλάδα δεν έγινε κάποια προσπάθεια να συγκεντρωθεί αν και κάθε αντικειμενικός ιστορικός ή απλά φίλος του κινηματογράφου θα αναγνωρίσει στο πρόσωπο του Μανθούλη έναν από τους σημαντικότερους έλληνες σκηνοθέτες και αναμφισβήτητα τον μεγαλύτερο ντοκιμαντερίστα.

Με δεδομένους τους περιορισμούς που αναφέρθηκα παραπάνω θα επικεντρωθώ σε δυο σταθμούς που θεωρώ πιο βασικούς της σκηνοθετικής πορείας του, αυτούς που με επηρέασαν προσωπικά και πιστεύω όχι μόνο εμένα.

Πρώτος σταθμός: η ταινία «Πρόσωπο με Πρόσωπο» του 1966.

Τέταρτη κατά σειρά ταινία μυθοπλασίας του Μανθούλη,  έμελε να αποτελέσει σταθμό στην ιστορία του Ελληνικού κινηματογράφου. Σε απόλυτη ρήξη με το προηγούμενο μυθοπλαστικό του έργο,  στα ταραγμένα χρόνια που προηγήθηκαν της δικτατορίας,  ο σκηνοθέτης δίνει μια απόλυτα προσωπική ταινία, μια ταινία του δημιουργού ή film d’auteur, όπως έχει μείνει στην κινηματογραφική ορολογία. Μια ευρηματική ταινία από την αρχή μέχρι το τέλος.

Η ρήξη με τον κλασσικό ελληνικό κινηματογράφο είναι εμφανής.  Ρεαλισμός και η ποίηση συνδυάζονται με εκπληκτικό τρόπο.  Οι ντοκιμαντερίστικες εικόνες της Αθήνας του 65 διεισδύουν στις σκηνές μυθοπλασίας και τους δίνουν μια άλλη διάσταση.  Οι μνήμες του πρόσφατου τραγικού παρελθόντος (Αντίσταση, Εμφύλιος) συνδέονται με τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι «χτίζεται» μια πολιτική ταινία που καυτηριάζει την «νέα τάξη» πραγμάτων που επιχειρεί να επιβάλει ένα αυταρχικό καθεστώς της οικονομικής, πολιτικής και στρατιωτικής ολιγαρχίας.

Αυτά τα στοιχεία ελκύουν ιδιαίτερα εμάς που ξεκινούσαμε σαν σπουδαστές  κινηματογράφου τα πρώτα μας βήματα. Ο ήρωας της ταινίας άλλωστε είναι ένας άνθρωπος σαν κι εμάς, με όνειρα κι ελπίδες που περιμένει ν ανοίξει νέους δρόμους την ίδια ώρα που βλέπουμε τους δρόμους να γεμίζουν με διαδηλωτές ενώ τα τανκς έχουν αναμμένες τις μηχανές.

Σκηνές, όπως για παράδειγμα αυτή όπου το εύστοχο ηχητικό ρακόρ δένει δυο φαινομενικά άσχετες εικόνες (ο ήχος από τα ξύλινα πόδια του ανάπηρου πολέμου ταυτίζεται  με τα αβέβαια βήματα ενός παιδιού που μαθαίνει να περπατάει) μένουν ανεξίτηλες.

Ο ερχομός της Χούντας λίγους μήνες αργότερα, που λίγο πολύ προέβλεψε η ταινία, έθεσε ένα  «όριο» και στη δική μας πορεία, μάλλον τη διέκοψε βίαια.

Δεύτερος σταθμός, το ντοκιμαντέρ «Ο Ελληνικός Εμφύλιος» του 1997

Οι σύντομες επιστροφές του Μανθούλη στην Ελλάδα, από το Παρίσι όπου εγκαταστάθηκε μόνιμα, και κάποιες συμπαραγωγές με την ΕΡΤ οδηγούν σε ένα  νέο κινηματογραφικό σταθμό. Πάλι μια ρήξη με το παρελθόν.

Τόσο η σύντομη βερσιόν των 55 λεπτών όσο και η 6ωρη αποτελούν την πρώτη διεισδυτική ματιά στον Εμφύλιο Πόλεμο, ένα θέμα ταμπού για ολόκληρες δεκαετίες. Η ξεχωριστή αξία αυτής της ταινίας, πέραν της κινηματογραφικής,  συνίσταται στο γεγονός ότι ένας  σκηνοθέτης,  πριν καν ασχοληθούν οι επαγγελματίες ιστορικοί, ασχολείται με το  γεγονός που σημάδεψε την μεταπολεμική ιστορία της χώρας! Και μάλιστα με μια πολύ διεισδυτική ματιά.

Ουσιαστικά πρόκειται για μια ταινία που άνοιξε δρόμους. Χάρις σε αυτή ανασύρονται από τη λησμονιά σπάνια κινηματογραφικά ντοκουμέντα και κυρίως η μοναδική ταινία του Δημοκρατικού Στρατού «Η αλήθεια για τα παιδιά της Ελλάδας» που χάρις στο «Εμφύλιο» του Μανθούλη έφτασε σε μας. Οι πρωταγωνιστές των ιστορικών γεγονότων καταθέτουν μπροστά στην κάμερα μαρτυρίες και αποκαλύπτουν άγνωστες πτυχές.

Η ιστορία μας φωτίζεται. Και γνωρίζοντας το παρελθόν μπορείς να φωτίσεις καλύτερα το μέλλον. Στηριγμένο σε πολυετή έρευνα  και πλήθος πηγών  στην Ελλάδα και το εξωτερικό αποτελεί  υπόδειγμα δημιουργικού ντοκιμαντέρ. Όπως άλλωστε το σύνολο των ντοκιμαντέρ του Μανθούλη που αποτελούν και τον μεγαλύτερο όγκο του κινηματογραφικού του έργου.

Αλλά αυτό το «σύνολο» μένει να αποκαλυφθεί, να μελετηθεί. Υπάρχουν ακόμα ταινίες που είναι άγνωστες στους περισσότερους , όπως οι ταινίες που δημιούργησε για την Ελληνική Κοινότητα στο Παρίσι. Οι μόνες  πρωτοβουλίες που αναλήφθηκαν μέχρι τώρα στην Ελλάδα είναι μόνο δύο.

Η πρώτη από το Νεανικό Πλάνο που οργανώνει, όπως είναι γνωστό, το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους.  Αν και ο κινηματογράφος  του Μανθούλη δεν έχει άμεση σχέση με το αντικείμενό του, ανέλαβε την προώθησή του αναγνωρίζοντας σε αυτό την εκπαιδευτική διάσταση που θα είχε, ειδικά για τους νέους κινηματογραφιστές,  μια τέτοια πρωτοβουλία.

Με αυτό το σκεπτικό προχώρησε σε ένα εβδομαδιαίο αφιέρωμα στον κινηματογράφο ΦΙΛΙΠ στην πλατεία Αμερικής τον Οκτώβριο του 2006. Στα πλαίσια του αφιερώματος προβλήθηκαν περίπου 25 ταινίες, οι περισσότερες από τις οποίες παρουσιάζονταν για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Ακολούθησε ή έκδοση του βιβλίου «Μια ζωή ταινίες», η μοναδική μονογραφία για τον Ροβήρο Μανθούλη. Και συνεχίζει να διακινεί ένα μεγάλο αριθμό ταινιών του,

Η δεύτερη, από την Τηλεόραση της Βουλής. Ένα εκτεταμένο αφιέρωμα που απλώθηκε σε  τρεις μήνες Οκτώβριο, Νοέμβριο, και Δεκέμβριο 2008 έδωσε την ευκαιρία στους έλληνες τηλεθεατές να δουν περίπου 50 ταινίες του Μανθούλη (κι εδώ αρκετές σε πρώτη προβολή στην Ελλάδα). Όλες με πρόλογο του ίδιου του δημιουργού.

Ας τονίσουμε ότι το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, το κατ εξοχήν αρμόδιο,  στα 14 χρόνια της λειτουργίας του δεν έχει καταδεχτεί να κάνει κάποιο αφιέρωμα. Προφανώς ο τηλεοπτικός προσανατολισμός του το οδηγεί μακριά από το δημιουργικό ντοκιμαντέρ που υπηρέτησε συνειδητά ο Μανθούλης.

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι στην Ελλάδα το έργο του Μανθούλη είναι παραγνωρισμένο.  Χιλιάδες λόγοι κάνουν επιτακτικό το αίτημα να γίνει κάτι επιτέλους και  να συγκεντρωθούν, σε πρώτη φάση, όλες του οι ταινίες στην Ελλάδα.  Δεν θα είναι μόνο μια εκδήλωση τιμής σε έναν μεγάλο δημιουργό αλλά μια αναγκαία κληρονομιά για το μέλλον.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s