Για το ντοκιμαντέρ – Με αφορμή το Las Hurdas

G22_01-imagen02-pueblo-hurdano

Τελειωμό δεν έχουν οι κουβέντες – κι ενίοτε διαμάχες – γύρω από τη φύση του ντοκιμαντέρ. Εξ ου και οι πολλαπλοί ορισμοί του. Κινηματογράφος αλήθεια, κινηματογράφος του πραγματικού, non fiction και πάει λέγοντας μέχρι το ελληνικό αδόκιμο «κινηματογράφος τεκμηρίωσης».

Συνδεδεμένη  με αυτό και η διαμάχη για το αν είναι αυθεντικό ντοκιμαντέρ μια ταινία η οποία περιλαμβάνει δραματοποιημένες σκηνές. Μέχρι πρόσφατα το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης απέκλειε αυτού του είδους τις ταινίες –  την ίδια στιγμή που οργάνωνε αφιερώματα σε τηλεοπτικά ρεπορτάζ που μιμούνταν το ντοκιμαντέρ.

Αφορμή για το ανασκάλεμα του ζητήματος δεν είναι το επικείμενο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ  Θεσσαλονίκης αλλά η πρόσφατη συνάντησή μου με έναν καθηγητή από την επαρχία της Εξτρεμαδούρα στην Ισπανία. Ο Jose Luis Munoz, στα πρώτα χρόνια της υπηρεσίας του δίδασκε σε σχολείο στην περιοχή των Las Hurdes.

Ο Μπουνιοθέλ την εποχή των γυρισμάτων

Ο Μπουνιουέλ την εποχή των γυρισμάτων

Η συγκεκριμένη περιοχή έγινε παγκόσμια γνωστή όταν, το 1933, ο νεαρός  σκηνοθέτης Λουί Μπουνιουέλ γύρισε εκεί ένα ντοκιμαντέρ με τίτλο «Γη χωρίς ψωμί» διάρκειας 27 λεπτών. Η διανόηση του Παρισιού και μαζί της η πολιτισμένη δύση έφριξε με τις εικόνες που έφερε πίσω ο Μπουνιουέλ. Δεν πίστευαν ότι στην καρδιά της Ευρώπης μπορούσαν ζουν άνθρωποι σε τέτοιες συνθήκες απόλυτης ένδειας. Ίσως γι αυτό και το χαρακτήρισαν σαν «σουρεαλιστικό ντοκιμαντέρ» ενώ στην πραγματικότητα είναι απόλυτα ρεαλιστικό.

Ο παππούς ενός μαθητή του Χοσέ Λουίς, που είχε πάρει μέρος στα γυρίσματα της ταινίας, αποκάλυψε ότι δυο από τις πιο συγκλονιστικές σκηνές της , η πτώση της κατσίκας στο γκρεμό και η κηδεία του μικρού παιδιού δεν συνέβησαν πραγματικά αλλά ήταν σκηνοθετημένες.  Η κατσίκα δεν έπεσε μόνη της αλλά πυροβολήθηκε και θανατώθηκε ενώ το παιδί στην κηδεία δεν ήταν νεκρό αλλά ζωντανό.

(όλη η ταινία εδώ )

Η αποκάλυψη αυτή ούτε την αξία του ντοκιμαντέρ μειώνει, ούτε την αυθεντικότητα καταγραφής των δραματικών συνθηκών διαβίωσης  των κατοίκων της περιοχής υπονομεύει. Το αντίθετο μάλιστα. Οι συγκεκριμένες σκηνές με τη δύναμη που περικλείουν αναδεικνύουν καλύτερα το ζήτημα.

Αλλά τότε ποια είναι τα όρια μεταξύ του πραγματικού και της μυθοπλασίας στο ντοκιμαντέρ;

Είναι γνωστό ότι σε πολλά κλασσικά ντοκιμαντέρ υπάρχουν σκηνές που είναι προϊόν  αναπαράστασης κι όχι αυθεντικής καταγραφής αλλά ποτέ δεν αμφισβητήθηκαν. Για παράδειγμα η ταινία Misère au Borinage (Φτώχεια στο Μπορινάζ) του μεγάλου ντοκιμαντερίστα Γιόρις Ίβενς που γυρίστηκε κι αυτή το 1933.  Ο Ίβενς στο  αριστουργηματικό ντοκιμαντέρ του για τους ανθρακωρύχους του Βελγίου θεώρησε καλό να συμπεριλάβει τουλάχιστον δυο σκηνοθετημένες σκηνές όπως.  Μια διαδήλωση απεργών  ανθρακωρύχων που είχε γίνει όμως ένα χρόνο πριν, στη διάρκεια της μεγάλης τους απεργίας,  και την έξωση της οικογένειας ενός απολυμένου εργάτη από  σπίτι που τους παραχωρούσε η εταιρία.

Τη συγκεκριμένη ταινία ο γάλλος ιστορικός του κινηματογράφου Ζωρζ Σαντούλ χαρακτήρισε όχι δραματοποιημένο αλλά «οργανωμένο» ντοκιμαντέρ. » Ένας ντοκιμαντερίστας δεν οργανώνει πάντα αυτό που «θα μας δώσει να δούμε;», αναρωτιέται ο Σαντούλ.

Στην πραγματικότητα από τη στιγμή που πίσω από την κάμερα υπάρχει αυτός που επιλέγει ποιο τμήμα του όλου, ποιό μέρος της πραγματικότητας θα καδράρει ο φακός και θα καταγράψει το φιλμ  και στο μοντάζ θα επιλεγούν αυτά και όχι κάποια άλλα πλάνα, ο δημιουργός, ο σκηνοθέτης έχει ήδη κάνει τη δική του παρέμβαση στον κόσμο του πραγματικού. Εδώ κάνουμε αφαίρεση και όλων των άλλων παρεμβάσεων που λαβαίνουν χώρα μέχρι το τελικό προϊόν να φτάσει στο θεατή.

Με αυτή την έννοια «καθαρό» ντοκιμαντέρ δεν υπάρχει.

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι το μόνο αυθεντικό, το πιο καθαρό ντοκιμαντέρ,  είναι  η πρώτη κινηματογραφική καταγραφή. Τότε που δεν υπήρχε ακόμη ούτε η έννοια του καμεραμάν και πολύ περισσότερο η έννοια του σκηνοθέτη. Μιλάμε για το 1895 και την «Έξοδο από το εργοστάσιο» των Αδελφών Λυμιέρ. Το κινηματογραφικό πρωτόλειο των 38 -45 δευτερολέπτων.

Είσαστε σίγουροι;

Υπάρχουν τρεις τουλάχιστον διαφορετικές βερσιόν της ίδιας ταινίας. Τρεις διαφορετικές λήψεις με διαφορά μηνών μεταξύ τους. Σε κάθε επανάληψη είναι εμφανής η σκηνοθετική παρέμβαση: στο κάδρο, στο χρόνο της εξόδου των εργατών, στην εμφάνισή τους αλλά και στον αριθμό τους . Όλα αυτά τα στοιχεία που μαζί με άλλα διαμόρφωσαν με το πέρασμα του χρόνου την κινηματογραφική γλώσσα.

(Και οι τρεις βερσιόν σε αυτό το βίντεο)

Και το ερώτημα επαναλαμβάνεται: μα δεν υπάρχει ούτε ένα αυθεντικό ντοκιμαντέρ;

Προς δυστυχίαν όσων αναζητούν την απόλυτη καθαρότητα των πραγμάτων,  όχι. Ίσως γιατί το ντοκιμαντέρ δεν είναι η απλή καταγραφή της πραγματικότητας, δεν είναι ο καθρέφτης της, δεν είναι το ρεπορτάζ  αλλά η δημιουργική αναπαράστασή της , ή σύμφωνα με τον ορισμό του Ροβήρου  Μανθούλη, εμπνευσμένο από τον Αριστοτέλειο ορισμό της τραγωδίας, το ντοκιμαντέρ είναι…

«τεκμηριωμένη μεταγραφή… αποσκοπούσα δε ουχί εις μίμησιν ή αποτύπωσιν αλλά εις δημιουργικήν ερμηνείαν της πραγματικότητος»

(Σημ. Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.sevenart.g 27 Φεβρουαρίου 2013)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s