ΕΠΙΣΤΡΕΦΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ LAS HURDES

DSC09015

ΑΝΘΡΩΠΟΙ «ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ»;

Ο φιδωτός δρόμος άλλοτε προχωράει δίπλα στο ορμητικό ποτάμι και άλλοτε σκαρφαλώνει στις απότομες πλαγιές.. Τα χωριά, αμφιθεατρικά χτισμένα, αποκαλύπτονται το ένα μετά το άλλο: Νουνιομοράλ, Μαρτιλαντράν, Φραγκόσα. Η Αθεϊντουνίγια, βρίσκεαι στο τέλος του δρόμου. Αν και Απρίλης, τα δέντρα δεν έχουν ανθίσει. Μια κρύα βροχή μας συνοδεύει και καποια στιγμή κοντά στο Κάθαρες νε λας Χούρδες μεταρέπται σε χαλάζι. Σπάνια αντικρύζεις μια ανθρώπινη φιγούρα. Ελάχιστοι κάτοικοι μένουν στα χωριά το χειμώνα.

………………..

Η περιοχή Las Hurdes στην Ισπανία έγινε γνωστή σε όλο τον κόσμο από την ταινία του Λουίς Μπουνιουέλ «Γη χωρίς ψωμί».

Η ταινία γυρίστηκε το 1933 και από τότε δεν σταμάτησε να προβάλεται σε διεθνή Φεστιβάλ και ειδικά αφιερώματα και ν’ αποτελεί αντικείμενο μελετών και παθιασμένων συζητήσεων. Μια ταινία από τις πλέον αμφιλεγόμενες στην ιστορία του κινηματογράφου αλλά παράλληλα «μυθική»!

Τα τελευταία μάλιστα χρόνια υπάρχει μια ακόμα μεγαλύτερη κινητικότητα γύρω από αυτήν. Αλλεπάλληλα άρθρα, βιβλία και τηλεοπτικά ρεπορτάζ την κρατούν στην επικαιρότητα. Στην Ισπανία, ετοιμάζεται ταινία για τους τόπους γυρίσματος αλλά και ταινία κινουμένων σχεδίων πάνω στην περιπέτεια της δημιουργίας της.

terre san painΟι σκληρές ασπρόμαυρες εικόνες του Ελί Λοτάρ εξακολουθούν να συγκλονίζουν το σύγχρονο θεατή. Συνοδευόμενες από την καταθλιπτική αφήγηση, ενισχύουν την αίσθηση του αφιλόξενου τόπου, γυμνού από βλάστηση, πετρώδους και τραχύ που δημιουργεί στο θεατή. Τα πλάνα των ανθρώπων που κατοικούν εκεί εμφανίζουν ένα λαό που ζει κάτω από τα αποδεκτά όρια ανέχειας, ένα λαό δύσμορφο, ταλαιπωρημένο από σοβαρές ψυχικές και σωματικές ασθένειες. Λαό χωρίς καμιά κουλτούρα!

Η περιοχή των Las Hurdes βρίσκεται στην επαρχία της Εξτρεμαδούρα, στα σύνορα της Ισπανίας με την Πορτογαλία. Τόπος τριγυρισμένος από βουνά, σχεδόν αποκομμένος, ορεινός, με ελάχιστη καλλιεργήσιμη γη, συγκέντρωσε, απροσδιόριστο πότε, ένα πληθυσμό που η γη δύσκολα μπορούσε να θρέψει. Τόπος όμως που δεν κάτι λιγότερο από πάμπολλες περιοχές της Ευρώπης. Η Ήπειρος κι η Μάνη, στην Ελλάδα, έχουν πολλά κοινά στοιχεία!

Οι Χουρδάνος, μη έχοντας να προσφέρουν πλούτη στην κυρίαρχη φεουδαρχική τάξη, πέρα από μια φτωχή παραγωγή μελιού και ελαιών, εγκαταλείφτηκαν στη μοίρα τους. Για αιώνας δεν γνώρισαν καμιά φροντίδα από το κράτος. Για την «ανεπτυγμένη» Ισπανία των πόλεων και των μεγάλων υπερατλαντικών κατακτήσεων, η περιοχή των Χουρδάνος κατάντησε να θεωρείται η «ντροπή της Ισπανίας».

Μια αντίληψη που αποτυπώνεται ακόμη και σε φιλολογικά κείμενα. Ο μεγάλος ισπανός συγγραφέας Lope de Vega τοποθετεί το θεατρικό του έργο Las Batuecas del Duque de Alba (1638), στην περιοχή των Las Hurdes, ένα τόπο που περιγράφει ως στοιχειωμένο και τους κατοίκους του ως αμαθείς και βάρβαρους.

Porque no saben que hay Dios / ni más mundo que este valle.

(Επειδή δεν γνωρίζουν ότι υπάρχει ένας Θεός / ούτε ένας κόσμος πέρα από αυτή την κοιλάδα)

Ο Maurice Legendre, ένας Γάλλος καθολικός διανοούμενος, επικεφαλής του Γαλλικού Ινστιτούτου   στη Μαδρίτη, που η Διδακτορική διατριβή του  Las Jurdes: étude de géographie humaine το 1927 αποτέλεσε το κίνητρο του Μπουνιουέλ να γυρίσει τη «Γη χωρίς ψωμί», προχωράει παραπέρα. Γι αυτόν οι Las Hurdes βρίσκονται έξω από την ιστορία!!!

DSC09027«Οι άνθρωποι που κλείστηκαν στην Las Hurdes, αναφέρει χαρακτηριστικά, απομονώθηκαν εντελώς από τον κόσμο και βγήκαν έξω από την ιστορία.» Και συμπληρώνει λέγοντας ότι η μελέτη του «παρουσιάζει την σπάνια, αν όχι μοναδική περίπτωση, μιας κοινωνίας στο σύνολό της που ζει μόνιμα μέσα στην αρρώστια και τη μιζέρια.»

Μετά απ όλα αυτά, αναρωτιέται, χωρίς να βρίσκει πειστική απάντηση, τι είναι αυτό που κρατά τους Χουρδάνος εκεί. Γιατί δεν φεύγουν να εγκατασταθούν σε κάποιο πιο εύφορο μέρος; Τι τους δένει τόσο σφιχτά με αυτόν τον σκληρό και αφιλόξενο τόπο;

Οι ρίζες των ανθρώπων στον τόπο τους είναι κάτι περισσότερο από μια απλή διεκδίκηση τροφής. Είναι ένας άρρηκτος δεσμός ζωής που εμπεριέχει την ιστορία, την κουλτούρα. Αναζητώντας την ιστορία τους ερχόμαστε στις απαρχές της, στο θολό τοπίο των μύθων. Κι εκεί έρχεται η μεγάλη έκπληξη.

Istoria_exofilo

Η Las Hurdes είναι η κατ εξοχήν περιοχή των μύθων. Ένας από τους σημαντικότερους μύθους των Χουρδάνος είναι η ιστορία του Χάγκανο. Ενός γίγαντα βοσκού με ένα μάτι με τον οποίο έρχεται αντιμέτωπος ένα φτωχός Χουρδάνο. Όσο προχωράει η αφήγηση και εμπλουτίζεται με εικόνες και διαλόγους αντιλαμβάνεσαι ότι, με ελάχιστες διαφορές, ο μύθος του Χάγκανο δεν είναι παρά ο μύθος του Πολύφημου! Ο δε φτωχός Χουρδάνο μιλάει και ενεργεί ακριβώς όπως ο πολυμήχανος Οδυσσέας!

Έτσι ανακαλύπτεις αυτούς τους «εκτός ιστορίας» ανθρώπους να συναντούν, άγνωστο πως, την αρχή της ιστορικής περιόδου – που αποτελεί το έργο του Ομήρου. Πως συνέβη; Πως έφτασε ο Όμηρος σε αυτή την απόμακρη κι αποκομμένη γωνιά της Ιβηρικής χερσονήσου;

Άραγε από το ίδιο δρόμο που ο Οδυσσέας, κατά την επιστροφή του στην Ιθάκη, ξεφεύγοντας από τις Ηράκλειες στήλες (Γιβραλτάρ) έφτασε σ ένα λιμάνι όπου έχτισε μια πόλη, τη σημερινή Λισαβόνα; Γειτονική στη Las Hurdes; (Συμφώνα με τους Πορτογαλικούς μύθους η ονομασία της πόλης προέρχεται από το Ulisses Boa- Lisboa, δηλαδή το λιμάνι του Οδυσσέα.)

DSC02998

Οι ταινίες

Ένα σημαντικό στοιχείο της σύγχρονης ιστορίας της περιοχής είναι η φιλμική της αποτύπωση. Ειδικά μάλιστα καθώς η ταινία του Μπουνιουέλ, μόνη γνωστή, αποτελεί «κόκκινο πανί» για τους σημερινούς Χουρδάνος. Δίνει, όπως λένε, μια ψεύτικη και προσβλητική εικόνα του τόπου και των ανθρώπων. Μια εικόνα που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Αυτή άλλωστε ήταν η αιτιολογία της απαγόρευσής της από τη κυβέρνηση της Δημοκρατικής Ισπανίας το 1933.

Μια άποψη που φαίνεται να ενισχύεται από την ανακάλυψη, τα τελευταία χρόνια, του μη χρησιμοποιηθέντος από τον Μπουνιουέλ κινηματογραφικού υλικού. Μέσα από αυτό τεκμηριώνεται ότι σχεδόν όλη η ταινία, αλά πιο ειδικά οι βασικές σκηνές, είναι αποτέλεσμα σκηνοθεσίας! Κι ας παρουσιάζεται ως ντοκιμαντέρ.

Η «Γη χωρίς ψωμί» δεν είναι όμως η μόνη φιλμική όμως αποτύπωση των Las Hurdes . Σε κάθε πολιτειακή αλλαγή της Ισπανίας έχουμε και από μια.

Η πρώτη το 1922. Καταγράφει σε ένα δωδεκάλεπτο φιλμ το ταξίδι, πρώτο και τελευταίο στην περιοχή, του Βασιλιά Αλφόνσο 13ου. Ακολουθεί η ταινία του Μπουνιουέλ την εποχή της Δημοκρατίας, το 1933 και η τρίτη γυρίζεται την εποχή της δικτατορίας του Φράνκο, το 1953.

Κατά ένα μη αναμενόμενο τρόπο και οι τρείς ταινίες δίνουν την ίδια εικόνα του τόπου και των ανθρώπων! Άθλιες κατοικίες, φτωχή ζωή, αρρώστιες. Μόνο που η κάθε μια έχει διαφορετικό ιδεολογικό στίγμα.

Η ταινία του 1922 τελειώνει με την σκηνή όπου ο Βασιλιάς φτάνει στην πόλη Λα Αλμπέρκα, έδρα των φεουδαρχών αρχόντων, και νοιώθει ανακούφιση. Μια ενημερωτική καρτέλα πληροφορεί το θεατή ότι εκεί τελειώνουν οι Las Hurdes και ξεκινά μια άλλη Ισπανία, φωτεινή και εργατική. Υπονοεί ότι αυτή που είδαμε πιο πριν, πρέπει να την ξεχάσουμε!

DSC09065Η ταινία του 1933, όταν τελικά προβλήθηκε στο Παρίσι το 1937, μεσούντος του Εμφυλίου πολέμου και υπό την αιγίδα πλέον της Ισπανικής κυβέρνησης, είχε κι αυτή μια γραπτή προσθήκη στο τέλος. Ενημέρωνε τους θεατές ότι αυτή είναι η εικόνα που μας κληροδότησαν τα προηγούμενα καθεστώτα, αλλά τώρα μπορούμε να την αλλάξουμε.

Η ταινία του 1953, καθαρά προπαγανδιστική, έχει την προσθήκη όχι μιας καρτέλας αλλά πολλών σκηνών από την παροχή φιλανθρωπικού έργου του δικτατορικού καθεστώτος στους κατοίκους της περιοχής.

Άγνωστες στο ευρύ κοινό η πρώτη και η τελευταία άφησαν την ταινία του Μπουνιουέλ να συγκεντρώσει «τα πυρά».

Αυτή όμως, ακολουθώντας μια εξαιρετική καλλιτεχνική πορεία, έκανε γνωστή την περιοχή των Las Hurdes και πέρα από τα σύνορα της Ισπανίας και παράλληλα συνέβαλε αποφασιστικά σε μια διαφορετική αντιμετώπισή της από τη μεριά του κράτους. Με αποτέλεσμα μια ριζική βελτίωση των συνθηκών ζωής από τη δεκαετία του 70 και μετά.

Αναδεικνύοντας παράλληλα την  κινηματογραφική τέχνη και ειδικά το ντοκιμαντέρ, σαν δυνατό εργαλείο κοινωνικής παρέμβασης.

copyright  Εικόνων και κειμένου: Νίκος Θεοδοσίου. Υλικό τεκμηρίωσης για ντοκιμαντέρ.

DSC09028

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s