ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΙ ΔΙΑΒΑΤΙΚΟΙ

Documento -7_10_2018

Δημοσιεύτηκε στο Docville της εφημερίδας Documento στις 7/10/2018

Ως «πλανόδιους κινηματογράφους» ή «πλανόδιους κινηματογραφιτζήδες» γνωρίζουμε αυτούς τους απίθανους τύπους που διέτρεχαν την ελληνική επαρχία προσφέροντας έναντι ολίγων δραχμών ένα πλούσιο, ονειρικό, μαγευτικό θέαμα. Αλλά δεν περίμενα ποτέ ένα δημόσιο έγγραφο να μου προσφέρει τον πιο ποιητικό χαρακτηρισμό τους: «διαβατικοί»!!!. Ήταν το  Βασιλικό διάταγμα 15-05-1956 που ρύθμιζε τη λειτουργία των θεάτρων, κινηματογράφων κλπ.

Βασιλεία είχαμε και τότε, όταν ο πρώτος διαβατικός κινηματογράφος έκανε την εμφάνισή του στην Ελλάδα. Ήταν εκεί, λίγο πριν το γύρισμα του αιώνα όταν ένας πλανόδιος, που η ιστορία δεν συγκράτησε το όνομά του, έφερε τον κινηματογράφο στη χώρα μας. Τέλη Νοέμβρη του 1896 μια ακατανόητη, στους περισσότερους, επιγραφή τοποθετήθηκε σε ένα άδειο κατάστημα στο κέντρο της Αθήνας που έγραφε: «Cinematofotographe Edison».  Την επομένη, ένα δημοσίευμα στην εφημερίδα «Άστυ» της 29 Νοεμβρίου ξεκαθάριζε τα πράγματα:

Σήμερον την 9ην ώραν π.μ. άρχεται η λειτουργία του Κινηματοφωτογράφου, δι ου παριστώνται αι φωτογραφίαι εν κινήσει.

Αι παραστάσεις θα γίνωνται καθ΄εκάστην ημίσειαν ώραν από της 9ης πρωϊνής ώρας μέχρι της 12 και από της 2μμ μέχρι της 7ης εις το κατάστημα της οικίας κ. Συγγρού οδός Κολοκοτρώνη όπισθεν της Βουλής παρά την οδόν Σταδίου.

Ο πρωτοπόρος πλανόδιος όμως δεν ήταν Έλληνας αλλά Γάλλος. Έπρεπε να τελειώσει ο καταστροφικός ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 για να ξαναβρεί η Ελλάδα το βηματισμό της και να συγχρονιστεί με τον υπόλοιπο κόσμο.

07_ASTIR 1

Το αυτοκίνητο του φορητού κινηματογράφου του Λευτέρη Σκλάβου, που διέθετε και κρεβάτια για τους χειριστές του,  κάπου στη Στερεά Ελλάδα.

Πρώτοι μπήκαν στο παιχνίδι οι αδελφοί Ψυχούλη από το Βόλο. Την επαγγελματική τους δραστηριότητα την ξεκίνησαν το 1899 και την άσκησαν με απόλυτη συνέπεια για αρκετά χρόνια. Τους συναντάμε για πρώτη φορά στο θέατρο Βαριετέ στην Αθήνα αλλά και στον Πειραιά, στην Πάτρα και στη Σύρο. Κι όταν άλλαξε ο αιώνας τους μιμήθηκαν κι άλλοι.

Αλλά το πρώτο τέταρτο του εικοστού αιώνα ήταν μια πολύ δύσκολη περίοδος για την ανάπτυξη του κινηματογράφου. Οι ένοπλες συγκρούσεις διαδέχονται η μια την άλλη: δύο Βαλκανικοί πόλεμοι, ο Α΄ Παγκόσμιος, η Μικρασιατική εκστρατεία και καταστροφή. Επίσης το κραχ του 1929 και η οικονομική κατάσταση της χώρας δεν επέτρεπε την ανάπτυξη του νέου θεάματος.

Μόνο με το τέλος αυτών των περιπετειών οι πλανόδιοι απλώνονται σταδιακά σε όλη την Ελλάδα. Αν πιστέψουμε τον Κινηματογραφικό Αστέρα, το 1935 «λυμαίνονται» όλη την επαρχία. Ακολουθεί ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Κατοχή κι ο Εμφύλιος όπου ουσιαστικά νεκρώνει η κινηματογραφική ζωή, με εξαίρεση τα μεγάλα αστικά κέντρα. Με το τέλος και αυτών των περιπετειών αρχίζει η μεγάλη και ουσιαστική ανάπτυξη των πλανόδιων κινηματογράφων.

03_FLORINA_1

Στην Ελλάδα, οι προϋπάρχοντες πλανόδιοι με συγγενικό προς τον κινηματογράφο θέαμα, ήταν οι καραγκιοζοπαίχτες. Παρά το ότι ο αθηναιογράφος Κ. Δημητριάδης υποστηρίζει ότι, με την έλευση του κινηματογράφου, το άστρο του διάσημου καραγκιοζοπαίχτη Μόλλα έσβησε, μπορούμε να πούμε το αντίθετο. Η ανταγωνιστική σχέση κινηματογράφου και καραγκιόζη αναπτύχθηκε κυρίως μετά το 50. Αυτή άλλωστε είναι η περίοδος που έχουμε την μεγαλύτερη ανάπτυξη του κινητού κινηματογράφου. Αλλά κι ο κινηματογράφος στο σύνολό του με τις μεγάλες κι εντυπωσιακές παραγωγές κυριαρχεί πλέον έναντι όλων των θεαμάτων.

Δεν υπάρχει χωριό που να μην έκανε την εμφάνισή ο κινηματογράφος και να μην τον υποδέχτηκαν με ενθουσιασμό οι αγρότες, αφού δεν λειτουργούσε μόνο ως μέσο διασκέδασης αλλά και πηγή πληροφόρησης. Από τις ταινίες μάθαιναν τα νέα τραγούδια, τη νέα μόδα στα ρούχα ή τα χτενίσματα και άλλαζαν συμπεριφορές και νοοτροπίες.

Οι πλανόδιοι κινηματογραφιστές δεν ήταν καλλιτέχνες. Ο χειρισμός των κινηματογραφικών μηχανημάτων απαιτούσε μόνο  γνώσεις τεχνικής και όχι ιδιαίτερες ευαισθησίες. Ήταν κάτι που μπορούσε να κάνει ο οποιοσδήποτε. Μέσα από αυτούς όμως αναδείχτηκαν παθιασμένοι λάτρεις του κινηματογράφου, τεχνίτες με μεράκι, ιεραπόστολοι του νέου θεάματος με απόλυτη συνείδηση της αποστολής τους.

Ο πλανόδιος κινηματογραφιστής γινόταν με σεβασμό δεκτός όπου κι αν πήγαινε. Τον παρακάλαγαν να πηγαίνει όσο πιο συχνά γινόταν. Σε περιοχές όπου η παρουσία του ήταν συστηματική γινόταν και αποδέκτης συγκεκριμένων παραγγελιών από τους πελάτες του για τα έργα που επιθυμούσαν να δουν.

06_orfeus_Vatika

Ο φορητός κινηματογράφος δεν είχε όνομα όπως οι σταθεροί. Δεν ήταν το ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΝ, ο ΟΡΦΕΥΣ, η ΡΙΤΑ, το ΡΟΔΟΝ αλλά ο κινηματογράφος των Αδελφών Ψυχούλη, του κ. Αθανασόπουλου, του Αβόρανη κλπ. Αργότερα έγινε πιο οικείος γιατί ο πλανόδιος κινηματογραφιστής ήταν ένας από αυτούς, από το ίδιο ή το διπλανό χωριό. Έγινε ο Παναγιώτης, ο Τάκης κλπ.

Σπάνιες είναι οι περιπτώσεις που οι πλανόδιοι κινηματογραφιστές έδιναν ένα όνομα στον κινηματογράφο τους. Συνήθως αυτό γινόταν όταν είχαν ένα σταθερό αυτοκίνητο για τις μετακινήσεις τους.

Ποιοι ήταν λοιπόν οι διαβατικοί προμηθευτές ονείρων; Ποιοι αποφάσιζαν να φορτωθούν μια κινηματογραφική μηχανή και βγουν στους κακοτράχαλους δρόμους της ελληνικής επαρχίας με συντροφιά την περιπέτεια; Απλοί άνθρωποι του μόχθου, στην συντριπτική τους πλειοψηφία. Άνθρωποι που αναζητούσαν ένα έσοδο προσφέροντας χαρά στους συνανθρώπους τους.

Όταν, στη δεκαετία του 60, ο κινηματογράφος σημείωσε τη μεγαλύτερη ανάπτυξή του, κάθε είδους επαγγελματίες, ακόμα και αγρότες, κτηνοτρόφοι, νοικοκυρές, αλλά και ιερείς, ρίχτηκαν στην περιπέτεια του κινητού κινηματογράφου ελπίζοντας σε ένα καλύτερο ίσως και πιο σταθερό εισόδημα.

ΑΣΤΗΡ Λυκοφως Έβρου

Οι δυσκολίες μέσα στις οποίες έκαναν τη δουλειά τους δεν περιγράφονατι με λίγα λόγια. Ζέστη, σκόνη, χιόνια, βροχές, λάσπες, αδιάβατοι δρόμοι. Μια αφάνταστη ταλαιπωρία για να φτάσουν σε απομακρυσμένα χωριά. Κι οι αίθουσες στις οποίες έπαιζαν δεν ήταν ποτέ οι πιο κατάλληλες. Οι ίδιοι, μερικές φορές, διαμόρφωναν το χώρο για την προβολή που σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να ήταν ένας στάβλος!

Μετά, έπρεπε να «παλέψουν» με τις κόπιες που ήταν χιλιοπαιγμένες και κόβονταν συνέχεια.   Οι αντίξοες συνθήκες μέσα στις οποίες πάλευαν έσπρωχνε πολλούς στον τυχοδιωκτισμό. Κι έτσι αναπτύχθηκαν οι αμοιβαίες σχέσεις καχυποψίας ανάμεσα στους κινηματογραφιστές και τα γραφεία εκμετάλλευσης καθώς φούντωνε η περιβόητη «κοντραμπάντα», δηλαδή η παράνομη διακίνηση κινηματογραφικών ταινιών χωρίς την απόδοση των  ανάλογων δικαιωμάτων στις εταιρίες διανομής.

Αλλά όταν το πρόβλημα είχε κορυφωθεί και από κάποιους μπήκε το ζήτημα της κατάργησης των πλανόδιων, ακόμα και το περιοδικό «Θεάματα», που υποστήριζε τα συμφέροντα των αιθουσαρχών, είπε «όχι», αναγνωρίζοντας το πολιτιστικό τους έργο. Οι πλανόδιοι ποτέ δεν στηρίχτηκαν από το κράτος και πορεύτηκαν όπως μπόρεσαν. Μέχρι τον ερχομό της τηλεόρασης.

02_Bililis_afisa

Χειρόγραφη αφίσα πλανόδιου από το αρχείο του Νίκου Μπιλιλή (Μουσείο Κινηματογράφου, Θεσσαλονίκη).

ΤΟ ΓΑΙΔΟΥΡΑΚΙ

Η μετακίνηση των πλανόδιων από χωριό σε χωριό γινόταν με αυτοκίνητο ή μοτοσυκλέτα. Στο τέλος του πολέμου όμως, όταν ξεκίνησε ο Τέρπανδρος Παπαευαγγέλου από τη Λέσβο, δεν είχε αυτή την πολυτέλεια.

 

Στα χωριά της Λέσßου πήγαινα µε το λεωφορείο της γραμμής. στη Λήµνο πήγαινα µε γαϊδουράκι. Τα αυτοκίνητα εκεί ήταν κάτι κουτιά τα οποία είχαν πίσω τις πόρτες και δεν επιτρεπόταν να πάρεις πολλά πράγματα γιατί πήγαινε ο κόσμος από διάφορα χωριά της Λήμνου στην πρωτεύουσα και τανάπαλιν οπότε έπρεπε να είναι μετρημένα τα πράγματα που μπαίναν μέσα. Ύστερα δεν μπορούσες να φορτώσεις σε ένα χωριό τη μηχανή και να πας 500- 1000 μέτρα και να ξεφορτώσεις Και αναγκαζόμουν να πηγαίνω με γαϊδουράκι. Έμπαινε η μηχανή κατασάμαρο, αποπάνω δηλαδή, κάτι ταινίες αριστερά δεξιά  για να μην παλαντζάρουν και με αυτόν που είχε το γαϊδουράκι, εγώ δεν είχα γαϊδουράκι και πηγαίναμε με τα πόδια. ….

Αβορανης_1

Τάκης Αβόρανης (Αγρίνιο)

ΚΟΝΤΡΑΜΠΑΝΤΑ

Η «κονταμπάντα» ήταν μια συνήθης πρακτική των φτωχοδιαβόλων του κινητού κινηματογράφου. Μια ταινία τη νοίκιαζαν για 3-4 προβολές αλλά κατάφερναν να κάνουν και 6 και 10. Επιπλέον την αντάλλασσαν με άλλους συναδέλφους τους. Ο Τάκης Αβόρανης από το Αγρίνιο περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο γινόταν:

Την ταινία την κάναμε σε τρία με τέσσερα κομμάτια, πράξεις. Ξεκίναγε αυτός από κει στην Άρτα, το έπαιζε, την έπαιρνε το ταξί, συναντιόμασταν, δεν ερχόταν το ταξί ακριβώς εδώ, ήταν στα μισά, αναβοσβήναμε τα φώτα, τότε δεν είχε μεγάλη κίνηση. Ερχόταν ένα αυτοκίνητο,  νάναι αυτό; Τακ, τάκ, τακ έκανες τα φώτα, κι αυτός  τακ, τακ, τακ, καταλάβαινε αυτός, έκανε στην άκρη, του δίναμε εμείς από δω, μας έδινε αυτή που είχε παίξει. Αυτή η δουλειά γινότανε κι όταν την άλλη μέρα ήθελε να την παίξει ο αντίπαλος, του λέγανε τα παιδιά, τόπαιξε ο Αβόρανης. Πάψε ρε λέει, τόπαιξε ο Αβόρανης, που το βρήκε το έργο; Βρε τόπαιξε το έργο. Έγινε χαμός.

 

PICT0094

Σκηνή από την ταινία του Δημήτρη Σπύρου «Όνειρο σε άσπρο φόντο».

ΤΟ ΕΙΣΙΤΗΡΙΟ

Στις προβολές των πλανόδιων το αντίτιμο του εισιτηρίου δεν ήταν πάντα στο τρέχον νόμισμα. Ο Ανδρέας Σεραφίδης από την Καβάλα, που για 25 χρόνια περίπου αλώνισε όλη την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη αλλά έφτασε και στην Πελοπόννησο, αφηγείται:

Κάνα αυγό φέρναν τα παιδάκια. Τσαμπιά σταφύλια μας φέρναν στην Πέραμο, φρούτα μας φέρναν, διάφορα.  Τα παιδιά… θείο, να πάω να σε φέρω  δυο αυγά να μπω μέσα; Έλα  μπες δεν πειράζει. Τι να τους κάνουμε, δεν μπορούσαμε να τους χαλάσουμε την καρδιά.

Ο Βίλλυ (Γουλιέλμος Σουβενέλ) θυμάται ότι στο Βόλο όταν ερχόταν ολόκληρη οικογένεια στον κινηματογράφο αντί για αυγά έφερναν, ως ομαδικό εισιτήριο, ένα κοτοπουλάκι!

ΜΙΑ ΤΑΙΝΙΑ

Μετά από μια δεκαετή έρευνα και περιπλάνηση σε όλη την Ελλάδα, το  2008, έφτιαξα το ντοκιμαντέρ «Ο Κος Λεονάρδος και οι άλλοι». Το όνομα στον τίτλο αναφέρεται σε έναν άγνωστο πρωτοπόρο κινηματογραφιστή, τον κ. Λεονάρδο, που έφτασε το 1905 στο Καστόρι της Λακωνίας για να δώσει δυο παραστάσεις κινηματογράφου. Δεν πρόλαβε όμως. Αρρώστησε και πέθανε. Άγνωστος μεταξύ αγνώστων τα της κηδείας του ανέλαβε ο ειρηνοδίκης της Λακωνικής κωμόπολης.

Την ταινία μπορείτε να τη δείτε εδώ

Ένα βιβλίο για τους διαβατικούς κινηματογράφους παραμένει ανέκδοτο.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s