Η ΦΑΜΠΡΙΚΟΥ

«Μην πεις κακό για φαμπρικού γιατί είναι αμαρτία». Αυτή είναι μια φράση που όλο και πιο συχνά εμφανίζεται σε ανακοινώσεις ή κείμενα για τη γυναικεία χειραφέτηση και τον γυναικείο συνδικαλισμό στην Ελλάδα στις αρχές του εικοστού αιώνα ως μαρτυρία για τις εργαζόμενες γυναίκες της εποχής.

Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για φράση αλλά για το στίχο ενός τραγουδιού που για πρώτη φορά ανέδειξε η δημοσιογράφος Αγγελική Ψαρρά σε ένα κείμενό της στο ένθετο της Καθημερινής «7 Ημέρες» (2 Μαίου 1999) αφιερωμένο στις εργαζόμενες γυναίκες.

Η κ. Ψαρρά παραθέτει το μεγαλύτερο μέρος της «ποιητικής δοκιμής» όπως το χαρακτηρίζει αλλά και την πηγή του, την αρχειομαρξιστική εφημερίδα «Πάλη των Τάξεων» (φύλλο της 14 Δεκεμβρίου 1933). Δεν αναφέρει όμως κανένα άλλο πληροφοριακό στοιχείο. Έτσι οι «ἁντιγραφείς» άλλοτε το εμφανίζουν ως ανώνυμο στιχούργημα και άλλοτε ως σύνθημα της εποχής.

Στην πραγματικότητα το «στιχούργημα» δεν είναι παρά ένα τραγούδι που έφτιαξαν συλλογικά οι νεαρές εργάτριες του κλωστηρίου  Κουτρούμη ή Χαντρούμη στα Θυμαράκια και περιλαμβάνεται στην επιστολή μιας νεαρής αρχειομαρξίστριας  εργάτριας.

Η εργάτρια καταγγέλλει το εξαντλητικό ωράριο εργασίας και τις απάνθρωπες συνθήκες εργασίας από τις 6 το πρωί ώς τις 7.30 το βράδυ. «14 ώρες δουλειάς μέσα στη σκόνη και το μπαμπάκι που το αποτέλεσμα είναι να καταντάμε όλες φυματικές και μέχρι τώρα έχουν πεθάνει 12».

Οι εργάτριες για να «ξεσπάσουν τον πόνο τους», όπως γράφει, κάθονται και γράφουν τραγούδια. Και παραθέτει ένα από αυτά:

 Μην πεις κακό για φαμπρικού

γιατί είναι αμαρτία

γιατί την τρώει ο πάγκος της

και η ορθοστασία.

Ο Εγγλέζος (μηχανικός) είναι το χτικιό

Κι ο Χρήστος (το τσιράκι του) το μαράζι  

Κι ο Πίκρης (το αφεντικό) με το παπιγιόν

Μας τρώει με το «καθαρά» και «καθαρά»

Που όλο μας διατάζει.

Η φάμπρικα είναι το χτικιό

Κι η φάμπρικα είναι λαύρα

Κι η φάμπρικα μας έκανε

τα σωθικά μας μαύρα.

Η ΜΟΥΣΙΚΗ

Μετά από αυτή την αποκάλυψη το ερώτημα που γεννήθηκε ήταν αν ποτέ το τραγούδι είχε δισκογραφηθεί, αν και υπήρχε η υποψία ότι μάλλον μάλλον επρόκειτο  για στίχους που είχαν προσαρμοστεί σε κάποιο γνωστό τραγούδι.

Ο πιο κατάλληλος να δώσει απάντηση σε αυτό ήταν ο γνωστός σκηνοθέτης και μεγάλος ερευνητής του ρεμπέτικου τραγουδιού, Κώστας Φέρρης. Μια μικρή αναζήτηση και ο Κ. Φέρρης έδωσε την απάντηση. Οι στίχοι της Φαμπρικούς «κάθονται» απόλυτα πάνω στο τραγούδι του Γιώργου Μπάτη, Ο Θερμαστής!  

Οι εργάτριες του κλωστηρίου αντικατέστησαν τις λέξεις θάλασσα και φωτιά με τη φάμπρικα και το «προσωποποίησαν» προσθέτοντας στούς στίχους το αφεντικό με  τα τσιράκια του. Έτσι είχαν έτοιμο το τραγούδι τους!

Μα η φωτιά είναι φωτιά, /μα η φωτιά είναι λαύρα /κι η θάλασσα μου τα `κανε/τα σωθικά μου μαύρα, λέει ο Μπάτης στο τελευταίο κουπλέ.

Η φάμπρικα είναι το χτικιό /Κι η φάμπρικα είναι λαύρα /Κι η φάμπρικα μας έκανε /τα σωθικά μας μαύρα, λένε οι κοπέλες.

Υπήρχε όμως ένα πρόβλημα. Το τραγούδι του Γ. Μπάτη φαίνεται να κυκλοφορεί το 1934 ενώ οι στίχοι των εργατριών, σύμφωνα με το γράμμα, τραγουδιούνται ήδη το Νοέμβριο του 1933. Ο Κ. Φέρρης δίνει την απάντηση:

«Το τραγούδι του Μπάτη κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 1934, αλλά είχε φωνογραφηθεί το 1933, ίσως και παλαιότερα, γιατί η Εταιρία τα τραγούδια του Μπάτη τα «κρατούσε» για αρκετόν καιρό στα συρτάρια της, τα εύρισκε… «τολμηρά». Όμως ο Μπάτης τα τραγουδούσε από παλιά στις περιπλανήσεις του, στις ταβέρνες και τους καφενέδες, στα μπορντέλα και γύρω από τα «εργοστάσια» με τα «καλά κορίτσια».

Αυτή είναι η πρωτότυπη εκτέλεση του Θερμαστή από Γιώργο Μπάτη

Κι όπως τραγουδήθηκε στο Ονείρου Ελλάς του Κώστα Φέρρη.

2 responses to “Η ΦΑΜΠΡΙΚΟΥ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s