Το κομμάτι του παζλ

Ο Ροβήρος Μανθούλης (δεξιά) και ο συναγωνιστής του στην ΕΠΟΝ Ευριπίδης Πόποτας

Μια μέρα του Ιούλη του 2018, ο Ροβήρος Μανθούλης μού ζήτησε να πάω μαζί του σε μια συνάντηση με ένα πρόσωπο που είχε να δει εβδομήντα χρόνια! Και για πρώτη φορά, μου ζήτησε να έχω κάμερα μαζί μου. Να καταγράψω την κουβέντα.

Τον έλεγαν Ευριπίδη και η πρώτη αλλά και τελευταία συνάντησή τους πήγαινε πίσω στο 1948. Είχε κρατήσει λίγα λεπτά αν όχι δευτερόλεπτα. Τόσο όσο να μεταφέρει ο Ευριπίδης, που μόλις είχε αποφυλακιστεί, ένα μήνυμα από τον Τάκη, που θα οδηγούνταν σε λίγο στο εκτελεστικό απόσπασμα. Ενα μήνυμα με τρεις λέξεις – αν το «ρε» μπορεί να θεωρηθεί λέξη. Ο Εμφύλιος μαινόταν.

Ακολούθησα χωρίς να καταλαβαίνω το νόημα αυτής της καταγραφής. Τι μπορούσαμε να κουβεντιάσουμε ακόμα για τον Εμφύλιο; Δεν τα είχαμε πει όλα; Αλλά συνοδοιπορώντας χρόνια τώρα με τον Ροβήρο, ήξερα πως δεν επαναλαμβανόταν.

Το ραντεβού είχε δοθεί σε ένα πολύβουο καφέ της πλατείας Εξαρχείων. Σίγουρα όχι τυχαία. Απέναντι από την μπλε πολυκατοικία. Εκεί που έμενε για κάποιο διάστημα ο Ροβήρος και από το δώμα έβλεπε σινεμά στο ΒΟΞ. Και με τόσες μνήμες από την Κατοχή. Ο πλέον ακατάλληλος χώρος για κινηματογράφηση, αλλά μόνο εγώ είχα αυτή την έννοια.

Κι εκεί, καθώς εκατοντάδες νέοι πηγαινοέρχονταν δίπλα μας, ο Ροβήρος και ο Ευριπίδης, συναγωνιστής στην ΕΠΟΝ, λέγοντας ο ένας, προσθέτοντας ο άλλος, συνέθεσαν τη «μικρή ιστορία». Την ιστορία μιας ομάδας παιδιών, 14-16 χρόνων όταν μπήκαν οι Γερμανοί, που αποφάσισαν να πολεμήσουν με ό,τι μέσα είχαν για την ελευθερία τους αλλά καμιά ιστορία δεν τους αφιέρωσε έστω μια υποσημείωση.

Ηταν ο Ιάσονας, ο Ευριπίδης, ο Ροβήρος, η Ματίνα, η Καίτη, ο Τάκης, ο Φώτης, ονόματα σαν από μυθιστόρημα του Μεσοπολέμου. Ο Ροβήρος ήταν το «Χωνί των Εξαρχείων» με βοηθό τον Ιάσονα. Ο Ιάσονας, ποιητής κι αυτός σαν τον Ροβήρο.

«Ο Ιάσονας ήτανε συνέχεια δίπλα μου στο Χωνί, αφηγείται ο Ροβήρος, γιατί εγώ όταν μιλούσα, φώναζα από τον λόφο του Στρέφη προς τον κόσμο κάτω και μ’ ακούγανε γιατί ήταν απόλυτη ησυχία, υπήρχε απαγόρευση κυκλοφορίας και ο Ιάσονας ήτανε αυτός που μου ψιθύριζε τι έπρεπε να πω, ανακοινώσεις του ΕΑΜ ή άλλα…».

Οταν έφυγαν οι κατακτητές η κατάσταση έγινε περίπλοκη. Δεν ήταν αυτό για το οποίο αγωνίστηκαν. «Βρισκόμαστε σε μια περίεργη κατάσταση, λέει ο Ροβήρος, να υπάρχει νομιμότητα και παρανομία παράλληλα». Αλλά η κατάσταση χειροτέρεψε. «Σε αυτή τη σκληρή περίοδο και με κάποιες ήττες που είχαν υποστεί οι αντάρτες, βγήκε η εντολή να γίνονται πολεμικές επιχειρήσεις από οργανώσεις στις πόλεις για λόγους υποτίθεται δημιουργίας μιας ευεξίας στις πόλεις στον κόσμο και για να φανεί λιγότερη και η ήττα του αντάρτικου».

Τότε τον προσέγγισε πάλι ο παλιός συμμαθητής, συναγωνιστής στην ΕΠΟΝ και φίλος, ο Τάκης Παπακωνσταντίνου.

«Ο Τάκης είχε πάρει εντολή να κάνει μια ομάδα η οποία επρόκειτο να αναλάβει διάφορες επικίνδυνες ενέργειες, όπως ήταν οι ανατινάξεις. Προμηθευτήκανε τα μέσα, την πυρίτιδα για να ανατινάξουνε κάτι τηλεφωνικά κέντρα στους δρόμους. Ητανε τα πιο κοντινά σημεία στην κρατική μηχανή, αποφεύγοντας να κάνει επικίνδυνες ανατινάξεις αλλού, όπως στην αστυνομία για παράδειγμα. Είναι περίεργο που δόθηκε μια τέτοια εντολή όταν ξέρανε ότι στην Αθήνα υπήρχαν 10-20 άνθρωποι οι οποίοι θα ήταν χρήσιμοι για άλλου τύπου πολιτική δουλειά. Προσπαθούσα να του εξηγήσω (του Τάκη) πως αυτό στο οποίο θέλανε κι εμένα μέσα θα ήταν αποτυχημένο. Από τη στιγμή που εσύ θα κουβαλάς κάποια υλικά για να κάνεις μια ανατίναξη, μπορεί να σε σταματήσουν, θα σε πιάσουν και θα σου κάνουν τέτοια βασανιστήρια που θα μαρτυρήσεις και τους άλλους για να μην πεθάνεις».

Δημοσίευμα για τη σύλληψη το ΄48 της ομάδας του συναγωνιστή στην ΕΠΟΝ και φίλου του Μανθούλη, Τάκη Παπακωνσταντίνου

Ο Ροβήρος δεν κατάφερε να μεταπείσει τον Τάκη. Ωρες πολλές το πάλεψε, Και τα πράγματα, δυστυχώς, εξελίχθηκαν ακριβώς όπως τα προέβλεψε. Τη συνέχεια μας την περιέγραψε με λεπτομέρειες ο Ευριπίδης: ένα τυχαίο μπλόκο της αστυνομίας, μια συμπλοκή, μια ταυτότητα που έπεσε του Τάκη, οι συλλήψεις των μελών της ομάδας, τα φριχτά βασανιστήρια, το στρατοδικείο.

Ο Ροβήρος τα έμαθε από τις εφημερίδες:

«Συνελήφθησαν όλοι οι δράσται των τελευταίων σαμποτάζ εις τας Αθήνας
Συνελήφθη η σπείρα των σαμποτέρ Αθηνών
Ηρχισε χθες εις το στρατοδικείον η δίκη των σαμποτέρ Αθηνών
Αι απολογίαι των σαμποτέρ ενώπιον του Στρατοδικείου
Εληξεν η δίκη των σαμποτέρ»

Ευριπίδης: Είμαστε η πρώτη δίκη που έγινε ταχύτατα χωρίς ανάκριση. Μόνο με προανάκριση. Η δίκη ως δίκη είναι ως ένα πλημμελειοδικείο το οποίο κρατάει δυο ώρες. Εξετελέσθησαν 5.

Ροβήρος: Ο Ευριπίδης δεν καταδικάστηκε, ίσως γιατί δεν είχαν βρεθεί πολλά στοιχεία εναντίον του. Και βγαίνει από τη φυλακή κι έρχεται ένα βράδυ ή πρωί, δεν θυμάμαι, χτυπάει την πόρτα μου κι εκεί τον γνώρισα για πρώτη φορά και μου λέει: Ημουνα στο ίδιο κελί με τον Τάκη. Και μου είπε, εσύ θα βγεις απ’ ό,τι μάθαμε, πήγαινε να βρεις τον Ροβήρο και να του πεις μια φράση: Είχες δίκιο, ρε. Το λέει αυτό ο Ευριπίδης, κάνει μεταβολή και φεύγει.

Αυτή η φράση, «είχες δίκιο, ρε», τον βασάνιζε μια ζωή. Αλλά έμενε χωμένη μέσα του. Ποτέ δεν την ανέφερε. Μέχρι που, τυχαία, ξαναφάνηκε ο Ευριπίδης, και βγήκε πάλι μπροστά!

Πώς η μικρή ιστορία γίνεται μεγάλη…

Στο ενδιάμεσο, ο Ροβήρος είχε ακολουθήσει τη γνωστή μεγάλη πορεία στον κινηματογράφο. Ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο δημιουργώντας εξαιρετικά ντοκιμαντέρ. Αλλά αν δεις προσεκτικά τη φιλμογραφία του, η ιστορία του 20ού αιώνα στην Ελλάδα ήταν το μοτίβο που συνεχώς ερχόταν. Είτε ήταν οι ταινίες μυθοπλασίας («Ψηλά τα χέρια Χίτλερ», «Πρόσωπο με πρόσωπο») είτε τα ντοκιμαντέρ («Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος», «Βίοι παράλληλοι του Εμφυλίου», «Η δικτατορία των συνταγματαρχών», «Κραυγή της σιωπής») είτε το σίριαλ «Ακυβέρνητες πολιτείες» είτε το σχεδόν αυτοβιογραφικό και τελευταίο φιλμ «Lilly’s story».

Η Ιστορία τον απασχολούσε και στα βιβλία. Αλλά δεν την αντιμετώπιζε σαν ακαδημαϊκός ερευνητής. Την προσέγγιζε από τη σκοπιά του ατομικού και συλλογικού βιώματος. Προσπαθώντας να αποκαλύψει τις άγνωστες πτυχές, τα κρυφά νήματα. Σαν οδηγός στο σήμερα.

Αλλά φαίνεται πως κάτι έλειπε από αυτό το παζλ. Ισως να ήταν αυτή η ιστορία του Ευριπίδη, του Ιάσονα, του Τάκη, της Ματίνας…

Μανθούλης: Υπάρχει η μεγάλη ιστορία, τεράστια ιστορία, αυτή που περιέχει πολέμους, αντιστάσεις, εκτελέσεις, πείνα, που ζήσαμε κυρίως στην Κατοχή και όπως είναι φυσικό οι κοινωνίες επαναστατούν, οι άνθρωποι επαναστατούν, τα παιδιά επαναστατούν όταν βρίσκονται κάτω από μια ύπουλη δύναμη που δεν τους αφήνει να ζήσουν ελεύθερα.

Την ιστορία τη μεγάλη, τη ζούμε όλοι. Αλλά η μεγάλη ιστορία αποτελείται από μικρές ιστορίες. Και υπάρχουν μερικές μικρές ιστορίες που είναι εμβληματικές. Που με δυο-τρεις τέτοιες ιστορίες, κατάλαβες τη μεγάλη. Μερικές ιστορίες απίθανες…

Η «μικρή ιστορία» του 1948 έπρεπε να γίνει ταινία. Ο ίδιος είχε σταματήσει τον κινηματογράφο από το 2000 και φυσικά δεν μπορούσε να κάνει μια ταινία με τον εαυτό του. Αρχισε να με πιέζει (με τη γνωστή ευγένειά του) να την κάνω. Είδα το υλικό, απογοητεύτηκα. Ο ήχος κακός. Η αδύναμη φωνή του Ευριπίδη μόλις ακουγόταν.

Ο Ροβήρος διαφώνησε. Ενα ντοκουμέντο, μου είπε, άσχετα από την ποιότητά του, είναι ντοκουμέντο. Αλλωστε δεν υπήρχε δυνατότητα επανάληψης. Ο Ευριπίδης λίγες βδομάδες μετά τη συνάντηση πέθανε.

Η ταινία έγινε. Της έδωσα τίτλο «Μια μικρή ιστορία». Ο Ροβήρος ευχαριστήθηκε πολύ. Ηθελε να προσθέσω στον τίτλο τη φράση: «Είχες δίκιο, ρε».

Οταν τον ενημέρωσα πως η ταινία θα παιζόταν, εκτός από το Φεστιβάλ της Χαλκίδας, όπου βραβεύτηκε, και στο Φεστιβάλ της Καλαμάτας σχολίασε απλά: «Α, ωραία, η μικρή ιστορία γίνεται μεγάλη».

ΝΙΚΟΣ ΘΕΟΔΟΣΙΟΥ

Απρίλης του 2022

(Δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών της 26/4/2022)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s