Η κινηματογραφική περιπέτεια των Κορεστείων

Μια ομιλία στην 14η θεματική εκδήλωση της «ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΔΙΑΣΩΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ (Ε.Δ.Ι.Α.) ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ 1940-1974» με θέμα ΚΟΡΕΣΤΙΑ:χώρος, μνήμη, ιστορία. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 27 Αυγούστου 2022, στο Δημαρχείο Δήμου Καστοριάς

Επισκέφθηκα τα Κορέστεια για πρώτη φορά το 2009. Η επίσκεψή μου συνδεόταν με την πρόθεσή μου να κάνω ένα ντοκιμαντέρ για το χωριό των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στην Ουγγαρία, το χωριό «Μπελογιάννης».

Είχε προηγηθεί ένα πρώτο ταξίδι εκεί το 2006 και η πρώτη πικρή διαπίστωση: Η πραγματικότητα που είχε καταγράψει το 1986 ο Λευτέρης Ξανθόπουλος στην ταινία του «Καλή πατρίδα, σύντροφε» δεν υπήρχε πια. Οι κάτοικοι, που το όνειρό τους τότε ήταν  να γυρίσουν πίσω, είχε εν μέρει εκπληρωθεί. Αν και η ελληνική σημαία συνέχιζε να κυματίζει στο κοινοτικό κατάστημα, ελάχιστοι πλέον ελληνικής καταγωγής κάτοικοι είχαν απομείνει.

Κουβεντιάζοντας μαζί τους, ήρθε μια δεύτερη πικρή διαπίστωση: όσοι έμειναν πίσω δεν είχαν πρόθεση να γυρίσουν στην Ελλάδα. Γιατί δεν είχαν που να πάνε. Κανείς δεν τους περίμενε. Τα χωριά δεν υπήρχαν. Η Ηλίας, ένας ηλικιωμένος αντάρτης, είχε δοκιμάσει το ταξίδι της επιστροφής, όπως είπαν οι άλλοι, αλλά γύρισε πάλι πίσω στην Ουγγαρία. Ο ίδιος αρνήθηκε επίμονα να μιλήσει στην κάμερα.

Έτσι ένα ταξίδι στα χωριά της Δυτικής Μακεδονίας κρίθηκε αναγκαίο αφού εδώ παίχτηκε το 1949 η τελευταία πράξη του δράματος, αυτού που οδήγησε τους ανθρώπους στον οριστικό ξεριζωμό από τον τόπο τους.

Πρώτος σταθμός τα Κορέστεια.

Στο δρόμο από την Καστοριά προς τη Φλώρινα, μου δείχνουν το σημείο που ήταν η «μπάρα» που έκλεινε το δρόμο, το φυλάκιο του στρατού. Εδώ που γινόταν ο έλεγχος των εισερχομένων. Μέχρι πριν λίγα χρόνια, χρειαζόσουν ειδική άδεια- διαβατήριο για να πας στα χωριά. Λες και έμπαινες σε ξένη χώρα. Τώρα, ο στρατός είχε απομακρυνθεί και το φυλάκιο είχε μετατραπεί σε… Κέντρο Εξυπηρέτησης Πολιτών!  Τα σπίτια έστεκαν ακόμη όρθια. Αν και η παλιά ομορφιά τους είχε χαθεί, ήταν εντυπωσιακά στη μορφή. Αλλά άδεια. Οι δρόμοι έρημοι, βουβοί. Αυτή η ησυχία τρόμαζε. Ήταν εμφανές ότι οι κάτοικοί τους είχαν υποχρεωθεί να τα αφήσουν όπως είναι και να φύγουν.

Το σχέδιο της ταινίας για το χωριό Μπελογιάννης υποβλήθηκε για χρηματοδότηση στο  Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου. Η πρόταση απορρίφθηκε. Ήταν σε όλους γνωστό  πως η διαχείριση των χρηματοδοτήσεων του Κέντρου δεν στηρίζονταν σε καλλιτεχνικά κριτήρια. 

Από μια συνάδελφο έμαθα ότι και μια δική της πρόταση ταινίας για τα χωριά του Γράμμου, λαογραφικού και όχι πολιτικού χαρακτήρα, απορρίφθηκε επίσης από το Κέντρο Κινηματογράφου.

Αργότερα, απορρίφθηκε και η πρόταση για ταινία μυθοπλασίας άλλου έλληνα σκηνοθέτη που στηρίζονταν στο βιβλίο του Μενέλαου Λουντέμη «Ένα παιδί μετράει τ’ άστρα». Επρόκειτο για μια διεθνή συμπαραγωγή που είχε ήδη εξασφαλίσει από το εξωτερικό 1 εκ. ευρώ.  Επίσημη αιτιολογία της απόρριψης ήταν το γεγονός πως οι διάλογοι, της δεκαετίας του 50,  ήταν παρωχημένοι και δύσκολα κατανοητοί στο σημερινό κοινό.  Ανεπίσημα δηλώθηκε πως η ταινία  απορρίφθηκε γιατί οι διάλογοι είχαν ψήγματα μακεδονικής διαλέκτου.

Όλα αυτά, συνδυαστικά, αποκάλυπταν ότι στις αρχές του 21ου αιώνα υπήρχαν ακόμη θέματα ταμπού  για τα οποία οι μηχανισμοί του κράτους επιδίωκαν να επιβάλουν ένα πέπλο σιωπής. Υπήρχαν κομμάτια της ιστορίας, ακόμη και περιοχές της ελληνικής επικράτειας, που έπρεπε να μείνουν στην αφάνεια, έξω από το χάρτη!

Κι αυτό κάνει πιο καθαρό αυτό που διατυμπάνιζε ο μεγάλος έλληνας σκηνοθέτης Ροβήρος Μανθούλης: Καμία ταινία δεν είναι αθώα. Αυτό θα αναδειχθεί από το μικρό οδοιπορικό στο «κινηματογραφικό τοπίο» των Κορεστείων που θα κάνουμε στη συνέχεια.

ΟΙ ΤΑΙΝΙΕΣ

Η πρώτη ταινία που χρονολογικά γυρίζεται στα Κορέστεια είναι ο “Παύλος Μελάς” του Φίλιππου Φυλακτού το 1972. Ο μηχανισμός που κινήθηκε για τη δημιουργία της και το πολιτικό παρασκήνιο που τη συνόδεψε, της δίνει μια ιδιαίτερη αξία. Αν και δαπανήθηκαν μεγάλα ποσά, το αποτέλεσμα καλλιτεχνικά είναι φτωχό. Άλλωστε η ταινία ήταν μια «παραγγελιά».

Όπως  εξήγησε σε συνέντευξή του ο σκηνοθέτης η ιδέα της συγκεκριμένης ταινίας ξεκίνησε από το «7ον Επιτελικόν Γραφείον του Αρχηγείου Στρατού», του οποίου προϊστάμενος ήταν  ο ταξίαρχος Αριστομένης Αντωνακέας, φανατικός αντικομουνιστής με ιδιαίτερη δράση στον Εμφύλιο . ‘Όπως γράφτηκε τότε «Για πρώτη φορά εδίδετο η ευκαιρία δημιουργίας ενός κινηματογραφικού χρονικού αναφερομένου στην ταραγμένη εποχή του 1900. Η επιθυμία του Αρχηγείου -που είναι ο παραγωγός του φιλμ- είναι να γίνη μια ταινία απολύτως τεκμηριωμένη επάνω στην ιστορική αλήθεια. Στο σενάριο δεν υπάρχει κανένα φανταστικό πρόσωπο ή γεγονός. Όλα τα επεισόδια είναι απολύτως αυθεντικά.»

Ο Σπύρος Λιναρδάτος γράφει:  «Το σενάριο του «Παύλου Μελά» υποβλήθηκε εκεί στις 19/1/1972 από τον κ. Φυλακτό, με την ιδιότητα του «σκηνοθέτη-συνεργάτη του 7ου Ε.Γ./Α.Σ.» −υπηρεσίας που είχε συσταθεί το 1966, καθ’ οδόν προς το πραξικόπημα, με αποστολή τη διεξαγωγή «ψυχολογικών επιχειρήσεων, προπαγάνδας και πολιτικής διαφωτίσεως» και πρώτο διοικητή τον Παπαδόπουλο («Από τον εμφύλιο στη χούντα», τ.Ε΄, Αθήνα 1986, σ.309).

Η διακηρυγμένη  «απόλυτη» ιστορική τεκμηρίωση της ταινίας  αποδείχτηκε απάτη και μπαλάκι στις αναπτυσσόμενες διπλωματικές σχέσεις της Χούντας με τους βόρειους γείτονες.  Τα διαβήματα της Βουλγαρικής πρεσβείας και η παρέμβαση του υπουργείου Εξωτερικών επέφεραν λογοκρισία στο αρχικό σενάριο από τον ίδιο τον δικτάτορα Παπαδόπουλο, όπως αναφέρει ο Σωτήρης Βαλντέν. Αλλά και το τελικό «προϊόν» προβλήθηκε στις αίθουσες μετά  την ανατροπή του Παπαδόπουλου από τον Ιωαννίδη.   Στη συνέχεια καλλιεργήθηκε ο μύθος της απαγορευμένης ταινίας από το μεταπολιτευτικό καθεστώς.

Πριν προχωρήσουμε ας θυμήσουμε ότι αντίστοιχες «αβρότητες» προς την ελληνική χούντα υπήρχαν από τις λεγόμενες «σοσιαλιστικές» χώρες. Η πρόθεση του Ροβήρου Μανθούλη να γυρίσει το 1970 μια ταινία για το χωριό Νίκος Μπελογιάννης συνάντησε την άρνηση – ουσιαστικά απαγόρευση της κυβέρνησης της τότε Λαϊκής Δημοκρατίας της Ουγγαρίας. Αιτία το γεγονός ότι η Ουγγαρία είχα αναπτύξει την εποχή εκείνη επικερδείς εμπορικές σχέσεις με την χούντα στην Ελλάδα. Και το χωριό «Μπελογιάννης» έπρεπε να γίνει κι αυτό ένα χωριό της λήθης.

Μια ψυχροπολεμική ταινία με ήρωα  τον διάσημο πράκτορα  Τζέιμς Μποντ είναι η δεύτερη  ταινία που ορισμένες σκηνές της γυρίζονται στα Κορέστεια το 1981. Τίτλος “Τζέιμς Μποντ¨για τα μάτια σου μόνο” με πρωταγωνιστή τον Ρότζερ Μουρ.  Σύμφωνα με το σενάριο, ο πράκτορας με τον κωδικό 007, αναλαμβάνει να εξιχνιάσει το μυστήριο της ανατίναξης ενός πλοίου, στα ανοιχτά της Κέρκυρας, το οποίο μετέφερε υψηλό τεχνολογικό υλικό, που αν έπεφτε στα χέρια των Σοβιετικών, οι συνέπειες θα ήταν ολέθριες για τη Δύση….

Η αναφορά σε διάφορα άρθρα πως το 1991 ο Θόδωρος Αγγελόπουλος γυρίζει εδώ κάποιες σκηνές από “Το μετέωρο βήμα του πελαργού” δεν επιβεβαιώνεται από τους συνεργάτες του.

Για πρώτη φορά τα χωριά των Κορεστείων γίνονται το σκηνικό σε ταινία με αναφορά στον Εμφύλιο πόλεμο το 2004 με την ελάχιστα γνωστή ταινία του Τάσσου Ψαρρά «Η σκόνη που πέφτει»

Από την υπόθεση της ταινίας:Ο αρχισυντάκτης μιας εφημερίδας αποφασίζει να ξεκινήσει μια έρευνα για να αποκαλύψει τα αληθινά γεγονότα πίσω από τον θάνατο του πατέρα του ο οποίος σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου πολέμου. Ο αριστερών καταβολών δημοσιογράφος θα πρέπει να φέρει σε πέρας μια δύσκολη διαδρομή στο παρελθόν του πατέρα του και στην δράση του κατά τη διάρκεια εκείνων των δύσκολων και δυσάρεστων ετών.

Δυο σκηνές από τη «Στάχτη που πέφτει», γυρίστηκαν στα Κορέστεια

Την ίδια χρονιά, το 2004, ο Παντελής Βούλγαρης  γυρίζει την ταινία «ΝΥΦΕΣ”.  

Σε μια από τις πρώτες σκηνές βλέπουμε  μια από τις υποψήφιες νύφες να φεύγει από το χωριό για να ακολουθήσει τις άλλες στο μακρύ ταξίδι για την αναζήτηση γαμπρού στην Αμερική. Σκηνικό αυτής της σκηνής είναι τα Κορέστεια αν και η ταινία δηλώνει πως διαδραματίζεται στη Θράκη.

Το 2009 ο Παντελής Βούλγαρης επιστρέφει στα Κορέστεια για την ταινία του «Ψυχή βαθιά». Μια ταινία με άμεση αναφορά στον Εμφύλιο πόλεμο καθώς η ιστορία της εξελίσσεται το 1949, τους τελευταίους μήνες του Εμφυλίου Πολέμου, στον Γράμμο και στο Βίτσι

Και ο Τάσσος Ψαράς επιστρέφει στα Κορέστεια δέκα χρόνια αργότερα. Με ένα σήριαλ, αυτή τη φορά, που βασίζεται  στο βιβλίο του Στρατή Μυριβήλη «Η ζωή εν τάφω» και εξιστορεί τη φρίκη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μια σειρά 16 επεισοδίων διάρκειας 50 λεπτών, παραγωγή της ΕΡΤ.

Τελευταία χρονολογικά ταινία που χρησιμοποιεί ως ντεκόρ τα ερειπωμένα χωριά είναι το 2021  η ταινία μικρού μήκους του Γιώργου Φουρτούνη  Το Πίστωμα. Το σενάριο βασίζεται στο ομώνυμο διήγημα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη.

Στην κατηγορία των ντοκιμαντέρ εντοπίσαμε τις ταινίες:

  • 2008. Κορέστεια: τα αρχοντικά της λάσπης Σκηνοθεσία: Μιχάλης Αγραφιώτης,
  • 2008. ΚΟΡΕΣΤΕΙΑ. Επεισόδιο της εκπομπής «Από πέτρα και χρόνο». Σκηνοθεσία: Ηλίας Ιωσηφίδης
  • 2009. Γράμμος, μαγικές εικόνες, Σκηνοθεσία: Νίκος Θεοδοσίου Πλάνα από αυτή την ταινία χρησιμοποιήθηκαν και στο ντοκιμαντέρ μεγάλου μήκους «Περιμένοντας τη Ρόζα» 2012.

Είναι πολύ πιθανόν α υπάρχουν και άλλες που η τωρινή έρευνα δεν εντόπισε.

Συμπερασματικά: Με δέκα και πλέον ταινίες μυθοπλασίας ή ντοκιμαντέρ, τα Κορέστεια θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως ένας από τους πλέον κινηματογραφημένους χώρους. Αλλά η αίσθηση ότι η πραγματική ιστορία του τόπου δεν έχει καταγραφεί, είναι παρούσα. Γιατί ένας τόπος δεν είναι τα δέντρα, οι πέτρες, τα χωράφια, τα σπίτια αλλά οι άνθρωποι που έζησαν και δημιούργησαν ζωή, οι αγωνίες κι οι αγώνες τους, ο λόγος, ο πολιτισμός κι η ιστορία.   

Μια τέτοια ταινία για τα Κορέστεια, μένει να γίνει.

Η ομιλία σε βίντεο:

ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΝΤΕΛΗ ΜΑΚΡ¨Η

Άλλη μια συγκλονιστική εκδήλωση της ΕΔΙΑ έφτασε στο τέλος της. Στον γυρισμό ο Γιώργος Βερβέρης μου εκμυστηρεύτηκε μέσα στο αυτοκίνητο: «Σε μια στιγμή μόνο ένιωσα άσχημα και αμήχανα στην εκδήλωση μας. Όλα για τον Μακεδονικό Αγώνα μας τα έχουν μάθει λάθος. Όλα λάθος.»!

Και πραγματικά, ήταν διαφωτιστική η ομιλία του καθηγητή Ανδρέου που αποκάλυπτε μέσα από τις επιστολές του Αρχιεπισκόπου Γερμανού Καραβαγγέλη και του Προξενείου στα Μπίτολα πως τόσο ο Kote (καπετάν Κόττας) όσο και ο Παπαχρήστος Τσάμης, Σλαβόφωνοι Μακεδονομάχοι με την πλευρά του Πατριαρχείου, ποτέ δεν έγιναν αποδεκτοί ως «δικοί μας» από το ελληνικό κράτος. Ακόμα και για να τους περάσουν στο πάνθεον των ηρώων έπρεπε να πεθάνουν σε ενέδρες. Ναι, θα είναι ήρωες, αλλά νεκροί. Οι Έλληνες θα πουν την ιστορία τους, όχι οι ίδιοι. Η καχυποψία βλέπετε για τον ντόπιο πληθυσμό…

Ο συγγραφέας Άγγελος Σινάνης, στη δική του ομιλία, μας έδωσε έναν πλήρη οδηγό της περιοχής, της ανθρωπογεωγραφίας της, των πολιτισμικών και θρησκευτικών ιδιαιτεροτήτων και της κοινωνικής ιστορίας των χωριών των Κορεστίων.

Η καταιγιστική σε στοιχεία αλλά και συναρπαστική σε ρυθμό ομιλία του καθηγητή Καράβα ξετύλιξε το κουβάρι της ζωής των ανθρώπων των Κορεστίων από το 1903 μέχρι σήμερα. Βούλγαροι στην επανάσταση του Ίλιντεν έγιναν οι αρχαίοι Ορέστες το 1928 και παρουσίασαν τα κοριτσάκια τους κοντοκουρεμένα με γαλάζιες κορδελίτσες σε παρελάσεις μπροστά στον Μεταξικό Νομάρχη, για να καταλήξουν κατάπτυστοι εαμοβούλγαροι στο τέλος του εμφυλίου.

Πελοποννήσιοι κρατικοί λειτουργοί αντικαθιστούν τους Κρήτες στην περιοχή και οι άνθρωποι του τόπου κυνηγημένοι φεύγουν από τον γενέθλιο τόπο τους στην Αμερική και στον Καναδά. Τα σπίτια τους ρήμαξαν, τα σχολεία τους σίγησαν, οι χοροί τους και τα τραγούδια τους ξεχάστηκαν…

Συναντήσαμε κάποιους κατοίκους του τόπου αυτού. «Βοηθήστε να γίνει γνωστή η ιστορία των χωριών μας», μας έλεγαν όλοι. «Βοηθήστε τα χωριά μας που ρημάζουν».

Τελευταία ομιλία ήταν του σκηνοθέτη Νίκου Θεοδοσίου. Από το 1972 δειλά δειλά τα ΚΟΡΕΣΤΙΑ: χώρος, μνήμη, ιστορία άρχισαν την κινηματογραφική τους περιπέτεια. Κυρίως όμως αυτή η παρουσία των χωριών στη μεγάλη οθόνη πύκνωσε μετά το 2000 με ταινίες του Ψαρά και του Βούλγαρη. Ο ομιλητής μας θύμησε τα λόγια του Ρ. Μανθούλη ότι καμιά ταινία δεν είναι αθώα. Καμιά ταινία που γυρίστηκε βεβαίως. Θα πρόσθετα όμως πως και καμιά ταινία δεν είναι αθώα που δεν γυρίστηκε. Στην κατακλείδα της ομιλίας του ο Θεοδοσίου τόνισε πως μια ταινία για τα χωριά αυτά μένει να γίνει.

Εντός χωρικών υδάτων!

Διπλή παρουσία στο 7ο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ «Πέρα από τα Σύνορα» στο Καστελόριζο.

Για την παρουσίαση του μικρού αφιερώματος στο Ροβήρο Μανθούλη με την προβολή της ταινίας του «Ελλάδα, οι ναυαγοί της Ιστορίας», 1977, 51’

📌Τη Δευτέρα 22/08/2022,

Και την παρουσίαση της ταινίας μου «Έλληνες στο Χόλιγουντ», 2019, 54′ που συνοδεύει το ομότιτλο βιβλίο που φτιάξαμε με τον Φώντα Λάδη.

📌Την Τετάρτη 24/08/2022

Οι ταινίες παρουσιάζονται στο πρόγραμμα Πανόραμα του Φεστιβάλ.

Σελίδες από τον κατάλογο του Φεστιβάλ:

Και ένα κείμενο για τον Ροβήρο

ΔΕΥΤΕΡΗ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ ΣΤΗ ΔΡΟΠΟΛΗ

Δερβιτσάνη 2021

Αθόρυβα ένα νέο Φεστιβάλ Κινηματογράφου αρχίζει να στεριώνει και αυτό είναι μια επιτυχία γιατί το εγχείρημα δεν ήταν εύκολο. Μιλάμε για το  Διεθνές Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δρόπολης η δεύτερη διοργάνωση του οποίου  θα πραγματοποιηθεί από τις 9 ως τις 12 Αυγούστου.

Η ιδιαίτερη αξία αυτού του Φεστιβάλ, σε αντίθεση με τα πάμπολλα που γίνονται κάθε καλοκαίρι στη χώρα μας, είναι πως διεξάγεται στα χωριά της ελληνικής μειονότητας της Αλβανίας, και αποτελεί ουσιαστικά την πρώτη σημαντική πολιτιστική δράση σε αυτό τον τόπο.

Ιδρυτής του Φεστιβάλ είναι ο εικαστικός Κώστας Ζόγκα που δραστηριοποιείται στα Τίρανα και είναι ευρύτερα γνωστός για τις τηλεοπτικές εκπομπές για παιδιά στην Αλβανική τηλεόραση.

Διακηρυγμένος στόχος του Φεστιβάλ είναι να αποτελέσει «μια γέφυρα φιλίας, πολιτισμού, διαλόγου για τον κινηματογράφο της χώρας μας και της γειτονικής Ελλάδας.» Γι αυτό στο διαγωνιστικό πρόγραμμα του Φεστιβάλ έχουν επιλεγεί ταινίες μικρού μήκους από τις δυο χώρες.

Και η κριτική επιτροπή είναι μικτή. Φέτος αποτελείται από τους Σοφία Γεωργιάδου που εκπροσωπεί το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Δράμας, τον ηθοποιό Καραφίλ Σένα από τους Αγίους Σαράντα που δραστηριοποιείται στο θέατρο και τον κινηματογράφο στην Ελλάδα και την Αλβανία και τον κινηματογραφιστή και ιδρυτή του «Καραβανιού της Πολυφωνίας» Αλέξανδρο Λαμπρίδη.

Καθώς στόχος του Φεστιβάλ είναι να εμπλακούν στη διοργάνωση όλο και περισσότερα χωριά, φέτος οι επίσημες προβολές θα γίνονται τα βράδια στο χωριό Καλογραντζή ενώ τα εργαστήρια και οι παράλληλες εκδηλώσεις στη Δερβιτσάνη. Η τελετή έναρξης θα γίνει στις 9/8/ 2022 στο αρχαίο θέατρο της Αδριανούπολης που βρίσκεται στα Σωφράτικα της Κάτω Δρόπολης αναδεικνύοντας ένα χώρο ιδιαίτερης αρχαιολογικής αξίας.

Πέρα από τον διπλάσιο αριθμό ταινιών το φετινό Φεστιβάλ δίνει ιδιαίτερη βάση στα εργαστήρια για παιδιά δίνοντάς τους δημιουργικές διεξόδους σε μια περιοχή που είναι έντονα τα σημάδια της εγκατάλειψης κυρίως λόγω της μεγάλης μετανάστευσης.  

 Το φεστιβάλ οργανώνεται από το Κέντρο «MADI ART» με την υποστήριξη του Δήμου Δερόπολης, του Υπουργείου Πολιτισμού της Αλβανίας, της Ελληνικής Πρεσβείας στα Τίρανα, του Ελληνικού Προξενείου στο Αργυρόκαστρο και τοπικών επιχειρήσεων. Ευρεία είναι και η υποστήριξη στο Φεστιβάλ από έλληνες και αλβανούς καλλιτέχνες.  

Περισσότερα στην ιστοσελίδα του Φεστιβάλ https://diff-al.com και στο https://www.facebook.com/DropullInternationalShortFilmFestival

Ο κατάλογος του Φεστιβάλ εδώ https://drive.google.com/file/d/1_1EHkS9TsBiBQieX8Clnfds4M7oXXBBR/view

Το κομμάτι του παζλ

Ο Ροβήρος Μανθούλης (δεξιά) και ο συναγωνιστής του στην ΕΠΟΝ Ευριπίδης Πόποτας

Μια μέρα του Ιούλη του 2018, ο Ροβήρος Μανθούλης μού ζήτησε να πάω μαζί του σε μια συνάντηση με ένα πρόσωπο που είχε να δει εβδομήντα χρόνια! Και για πρώτη φορά, μου ζήτησε να έχω κάμερα μαζί μου. Να καταγράψω την κουβέντα.

Τον έλεγαν Ευριπίδη και η πρώτη αλλά και τελευταία συνάντησή τους πήγαινε πίσω στο 1948. Είχε κρατήσει λίγα λεπτά αν όχι δευτερόλεπτα. Τόσο όσο να μεταφέρει ο Ευριπίδης, που μόλις είχε αποφυλακιστεί, ένα μήνυμα από τον Τάκη, που θα οδηγούνταν σε λίγο στο εκτελεστικό απόσπασμα. Ενα μήνυμα με τρεις λέξεις – αν το «ρε» μπορεί να θεωρηθεί λέξη. Ο Εμφύλιος μαινόταν.

Συνέχεια

ΓΙΑ ΤΟ ΡΟΒΗΡΟ ΜΑΣ

ΡΟΒΗΡΟΣ ΜΑΝΘΟΥΛΗΣ 1929-2022

Μέσα στη θύελλα που σαρώνει τον πλανήτη σήμερα, την οικονομική κρίση που συνθλίβει τους αδύνατους, την πανδημία που σπέρνει το θανατικό, τον βάρβαρο πόλεμο στην Ουκρανία με τις απρόβλεπτες προεκτάσεις…

Ο άνθρωπος που πέρασε μέσα από τη φωτιά του δεύτερου παγκόσμιου, την κατοχή, την Αντίσταση, αλλά κουβαλώντας ταυτόχρονα το βάρος της τραγωδίας του 22 από τη μεριά του πατέρα, που βίωσε τη δικτατορία των συνταγματαρχών και την αναγκαστική προσφυγιά και περνώντας μέσα από το καμίνι του Μάη του 68 στο Παρίσι…

Ο άνθρωπος που με την κάμερά του γύρισε και τις τέσσερις ηπείρους, σε τόπους ήρεμους αλλά και ταραγμένους, καταγράφοντας στα μοναδικά ντοκιμαντέρ του, τους αγώνες, τα πάθη, τα τραγούδια και τις χαρές των ανθρώπων…

Ο Ροβήρος Μανθούλης..

…έσβησε ήσυχα τα ξημερώματα της 21 Απριλίου του 2022 στο Παρίσι.

Σε τρεις μήνες θα έκλεινε τα 93 χρόνια. Αλλά παρ όλα αυτά δεν έφυγε «πλήρης ημερών». Παρ ότι γύρισε πάνω από 120 ταινίες και έγραψε 20 βιβλία, είχε πολλά να δώσει ακόμα. Παρακολουθούσε με επιμονή  όσα συμβαίνουν γύρω μας, έκρινε πάντα με γνώμονα τον άνθρωπο, έπαιρνε θέση με τη συστηματική του αρθρογραφία, δούλευε στα γραπτά του κείμενα, οργάνωνε το τεράστιο αρχείο του.

Το πλούσιο έργο του, ανατροφοδοτούσε διαρκώς το σήμερα. Πριν λίγες μέρες ένα ακόμα συνεργείο από την Ιρλανδική τηλεόραση κατέγραψε τη μαρτυρία του καθώς ήταν ο μόνος που, πενήντα χρόνια πριν, κινηματογράφησε σπάνιες ιρλανδικές μουσικές. Είχε προηγηθεί ένα άλλο συνεργείο από το Μεξικό.

Είχα την τύχη να βαδίσω μαζί του τα τελευταία 25 χρόνια. Και μεταφορικά και ουσιαστικά. Να γνωρίσω το μεγαλείο του δημιουργού αλλά πάνω το μεγαλείο του Ανθρώπου – γενναιόδωρου  και ολιγαρκή. Με ένα ασύγκριτο πνευματικό πλούτο και κοφτερή σκέψη. Μου ανέθεσε να διαχειριστώ το πνευματικό του έργο. Μεγάλο το βάρος. Πιο μεγάλη η απώλεια. Αλλά πρέπει να προχωρήσουμε.

Επόμενος στόχος η κυκλοφορία ενός τόμου που θα συγκεντρώνει όλα του τα ποιήματα. Από τα πρώτα του 1948 και όλα τα μεταγενέστερα. Γιατί ο Ροβήρος Μανθούλης ποιητής ξεκίνησε και ποιητής συνέχισε. Η Ποίηση διαπερνούσε όλο του το έργο αλλά και τη ζωή. Κι αυτά αποτελούν πηγή έμπνευσης και αισιοδοξίας. Τα χρειαζόμαστε σήμερα περισσότερο από ποτέ.

ΝΙΚΟΣ ΘΕΟΔΟΣΙΟΥ

Τι απέμεινε από το Νίκο Λούβρη;

ΜΕ ΜΙΑ ΦΡΑΣΗ…

Από το Μάη του 1968 στο Παρίσι ως τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης στην Αθήνα οι κινηματογραφικές ανησυχίες ενός προσώπου που ήταν γνωστός ως «Νίκος Λούβρης» και η ακατανόητη εμμονή του να κάνει ταινίες χωρίς χρήματα!

Μια «αρχαιολογική» έρευνα σε κουτιά με παλιά φιλμ των 16 και 8 χιλιοστών που συνθέτουν μια «κουρελού» αναμνήσεων δεκαπέντε περίπου ταραγμένων χρόνων.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Στο τέλος της ταινίας αποκαλύπτεται ποιός είναι ο «Νίκος Λούβρης». Επειδή όμως δεν πρόκειται για θρίλερ, μπορούμε να αποκαλύψουμε πως πρόκειται για μια αυτοβιογραφική ταινία.

ΤΟ ΤΡΕΙΛΕΡ ΤΗΣ ΤΑΙΝΙΑΣ…

ΚΑΙ ΜΙΑ ΑΦΙΕΡΩΣΗ

Σχετικά με το βιβλίο «Οταν ο κινηματογράφος….»

Μια συνέντευξη του Ν. Θεοδοσίου στο Docville της εφημερίδας Documento την Κυριακή 16 Ιανουαρίου 2022.

Πως προέκυψε η σκέψη σας για τη συγγραφή του συγκεκριμένου βιβλίου;

Φέτος το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους συμπληρώνει 25 χρόνια παρουσίας. Και, είναι γνωστό, πως πέρα από τις ποιοτικές ταινίες που περιλαμβάνει κάθε χρόνο στο πρόγραμμά του, δίνει ιδιαίτερο βάρος  στην κινηματογραφική παιδεία με την οργάνωση εργαστηρίων, σεμιναρίων και διεθνών συνεδρίων. Το να στραφούμε στο παρελθόν και να ανιχνεύσουμε αυτό που προηγήθηκε από μας ήταν μια αναγκαιότητα. Η ιστορία και η κριτική προσέγγιση σε αυτό το παρελθόν μπορεί να φωτίσει πλευρές του παρόντος και να μας δώσει εργαλεία να σχεδιάσουμε το μέλλον. Από την άλλη, ήταν η πολύχρονη έρευνά μου για την κοινωνική διάσταση του κινηματογράφου στην Ελλάδα που αποτυπώθηκε σε βιβλία και ταινίες, που μου πρόσφερε το πρώτο, αλλά εντυπωσιακό, πρωτογενές υλικό. Μια πιο εξειδικευμένη αναζήτηση, αυτή τη χρονιά, το συμπλήρωσε με πάρα πολύ σημαντικές παραμέτρους  και του έδωσε τη μορφή του βιβλίου που έχετε στα χέρια σας.

Η εντύπωση που έχουμε είναι πως στην Ελλάδα ο χώρος της θεσπισμένης εκπαίδευσης εχθρευόταν, είτε συνειδητά είτε αντανακλαστικά, τον κινηματογράφο. Δεν έχουν ακριβώς έτσι τα πράγματα;

Δυστυχώς το εκπαιδευτικό σύστημα στη  Ελλάδα διαχρονικά ακολούθησε μια αντίστροφη πορεία από αυτήν των θεατών, μικρών και μεγάλων. Όσο ο κινηματογράφος  γινόταν το κυρίαρχο θέαμα στην κοινωνία, τόσο περισσότερο υψώνονταν φραγμοί, κάθε είδους νόμοι και απαγορεύσεις, για τα παιδιά. Ειδικά την περίοδο του μεσοπολέμου, όπου έχουμε τη μεγαλύτερη αθρογραφία για τα κακά που προκαλεί στα παιδιά η παρακολούθηση κινηματογραφικών ταινιών. Σταδιακά,  γίνεται αποδεκτή μόνο μια περιορισμένη χρήση του κινηματογράφου, με την προβολή ταινιών που έχουν εκπαιδευτικό περιεχόμενο. Το “κατάλληλο” και “χρήσιμο” περιεχόμενο αυτών των ταινιών καθορίζεται κάθε φορά από την πολιτική της εκάστοτε πολιτικής εξουσίας. Διατρέχοντας, μέσα από το χρονικό μου, όλα αυτά τα ταραγμένα χρόνια και την περιπετειώδη σχέση του κινηματογράφου με το επίσημο σχολείο,   είδα να ισχυροποιείται η θέση πως τελικά πρόκειται για ένα πολιτικό διακύβευμα.

Ας προσθέσουμε, ότι η διανόηση, με ελάχιστες εξαίρέσεις, δεν αναγνώριζε τον κινηματογράφο ως τέχνη και γι αυτό το λόγο  δεν μπορούσε να έχει οποιαδήποτε παιδαγωγική αξία. Έτσι έπρεπε να μείνει έξω από το σχολείο. Κάτι που δεν έγινε με τις άλλες έξι τέχνες που, λίγο ή πολύ, βρήκαν τη θέση τους στα ωρολόγια προγράμματα. Ο κινηματογράφος ποτέ, κι πέρασαν σχεδόν 130 χρόνια από την εφεύρεσή του.

Πιστεύω πως με την εμφάνιση του  Νεανικού Πλάνου με το Φεστιβάλ Ολυμπίας και το δίκτυο διανομής ενός ποιοτικού κινηματογράφου για παιδιά και νέους το 1997 ξεκινά μια νέα εποχή, πολύ πιο παρεμβατική που αναμφισβήτητα άνοιξε νέους δρόμους. Εκεί σταματά δικό μου βιβλίο. Αλλά ο κινηματογράφος στο σχολείο εξακολουθεί να είναι το ζητούμενο.

Με μεγάλη έκπληξη είδαμε στο βιβλίο σας πως βασικός αμύντορας της χρήσης του κινηματογράφου στην εκπαίδευση ήταν ο Κωστής Παλαμάς; Τι υποστήριζε σχετικά ο ποιητής  και ποια η αντίληψή του για τον κινηματογράφο ως τέχνη;

Ο Κωστής Παλαμάς, πρώτος απ όλους στην Ελλάδα, είδε πως ο κινηματογράφος μπορεί να αποτελέσει ένα εξαιρετικό εκπαιδευτικό εργαλείο. Κι αυτό από το 1915, εποχή που  ο κινηματογράφος δεν έχει αναπτύξει όλα του τα αισθητικά όπλα. Βλέπει την εικόνα ως το μέσον για να βγεί η ελληνική παιδεία από τον “βαρβαρικό της μεσαίωνα”. Ο κινηματογράφος, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά “περικλείει, συνοψίζει και συγκεντρώνει πάσας τας εκ των ωραίων τεχνών απολαύσεις”.  Ας σημειώσουμε πως τα κείμενα του Παλαμά δεν είναι κάποιες θεωρητικές προσεγγίσεις  αλλά άρθρα πολεμικής απέναντι στους υπεύθυνους του υπουργείου Παιδείας και ειδικά στον Τμηματάρχη του Υπουργείου Παιδείας Ε. Λαμπαδάριο, φανατικό πολέμιο του κινηματογράφου .

Τα κείμενά του Κ. Παλαμά “ξέθαψε” το Φεστιβάλ Ολυμπίας το 2019, τα τύπωσε σε ένα όμορφο   φυλλάδιο με τίτλο “Εικόνας μεταχειρίζου ω διδάσκαλε” και είναι πλέον διαθέσιμα σε όλους

Ποια είναι η περιοδολόγηση στις φάσεις της σχέσης κινηματογράφου – εκπαίδευσης στον τόπο μας;

Πολύ συνοπτικά: Η πρώτη περίοδος, από το 1900 ως το 1920 την χαρακτηρίζω “περίοδο της αθωότητας”. Σε αυτήν ο κινηματογράφος αντιμετωπίζεται ως η νέα εντυπωσιακή εφεύρεση, το αξιοπερίεργο. Τη δεύτερη περίοδο,  μέχρι το 1936, αρκετά αντιφατική, βλέπουμε από τη μια να φουντώνει η πολεμική απέναντι στον “εχθρό” κινηματογράφο αλλά παράλληλα να αναπτύσεται ένα σημαντικό κίνημα που επιδιώκει τη θεσμοθέτησή του παιδικού- εκπαιδευτικού κινηματογράφου. Σε αυτό πρωτοστατούν οι δυο οργανώσεις για τα δικαιώματα της γυναίκας. Η διχτατορία του Μεταξά χρησιμοποιεί τον κινηματογράφο ως βασικό προπαγανδιστικό εργαλείο, κάτι που συνεχίζεται τα μεταπολεμικά χρόνια όπου πλέον ο μηχανισμός του “σχολικού κινηματογράφου” του υπουργείου παιδείας στηρίζεται στο απόθεμα ταινιών της Αμερικάνικης Υπηρεσίας Πληροφοριών. Έξω από το σχολείο η “μάχη” δίνεται στην “καταλληλότητα” ή “αλαταλλητότητα” των εμπορικών ταινιών και μόνο μετά την πτώση της δικτατορία αρχίζει να γίνεται λόγος να μπει ο κινηματογράφος ως μάθημα στο σχολείο.

Ποιες διορατικές μορφές ξεχωρίζουν στην επιμονή τους της εργαλειακής χρήσης του σινεμά για παιδευτικούς σκοπούς; 

Αναφερθήκαμε ήδη στον Παλαμά. Θα μείνω σε τρεις φωτισμένους παιδαγωγούς που μπορούμε να πούμε πως ακολούθησαν τις προτροπές του. Ο σοσιαλιστής Ηλίας Κωνσταντινίδης, με το εκπαιδευτήριό του στην Αθήνα, το πρώτο σχολείο που αποκτά το 1916  αυτόνομη κινηματογραφική αίθουσα και οργανώνει συτηματικές προβολές. Ο Κώστας Σωτηρίου, στο Διδασκαλείο του Πειραιά, τη δεκαετία του ’30, το πρώτο σχολείο με δική του ταινιοθήκη, που σχεδιάζει ένα νέο εκπαιδευτήριο που θα έχει 6 αίθουσες για προβολή κινηματογράφου! Τον Σωτηρίου θα τον συναντήσουμε και στο “βουνό” με τον Δ. Γληνό, Ρόζα Ιμβριώτη και άλλους. Η  Ειρήνη Παϊδούση, παλιά καθηγήτρια στο εκπαιδευτήριο Κωνσταντινίδη, που από το 1952 προτείνει την καθιέρωση στο σχολείο μιας ώρας τη βδομάδα συζήτηση για τον κινηματογράφο!

Μια συνέντευξη στην εκπομπή «Μπλε σαν Πορτοκάλι», Δευτέρα 10 Ιανουαρίου 2022, Πρώτο Πρόγραμμα 17.00-18.00.

Όταν ο κινηματογράφος πήγε σχολείο…

  • Μια έκδοση του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας!
  • Κυκλοφορεί σε λίγες μέρες!

ΣΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΑΥΤΟ ΚΑΤΑΓΡΑΦΕΤΑΙ ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ της «ταραγμένης» και γεμάτης περιπέτειες σχέσης του σχολείου με τον κινηματογράφο στην Ελλάδα στον εικοστό αιώνα.

Είναι μια σχέση που κινήθηκε σε ένα αντιφατικό περιβάλλον, εξαιρετικά ρευστό αλλά και ταραχώδες από κοινωνική και πολιτική άποψη, που περιλάμβανε πολέμους, εμφύλιες συγκρούσεις, δικτατορίες, εξεγέρσεις. Την ίδια περίοδο αναπτύχθηκαν και οι ατέλειωτες συζητήσεις για την οριοθέτηση των διαφόρων κινηματογραφικών ειδών, κατάλληλων ή ακατάλληλων ταινιών για τους νέους, ηλικιακά όρια, διαχωρισμός των ταινιών σε μορφωτικές, σχολικές (εκπαιδευτικές), ψυχαγωγικές, ταινίες τέχνης αλλά της αναγκαιότητας να αντιμετωπιστεί ο κινηματογράφος ως εκπαιδευτικό εργαλείο.

Δυο ημερομηνίες ορίζουν το χρονικό όριο αυτής της έρευνας. Το 1900 ως αρχή (το 1903 έχουμε την πρώτη καταγεγραμμένη προβολή κινηματογραφικών ταινιών σε σχολεία στην Ελλάδα), και το 1996-97 ως τέλος, περίοδος που πραγματοποιείται ένα άλμα και ξεκινά μια άλλη σχέση του σχολείου με τον κινηματογράφο. Είναι η χρονιά που εμφανίζεται δημόσια το Νεανικό Πλάνο με το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους. Με τις ταινίες που για πρώτη φορά φέρνει στην Ελλάδα αλλά και τις πρωτοπόρες εκπαιδευτικές δράσεις του.

Καθώς σχετική βιβλιογραφία δεν υπάρχει, χρησιμοποιήθηκαν σχεδόν εξ ολοκλήρου πρωτογενείς πηγές, αρχεία, εφημερίδες και περιοδικά.

Μια προδημοσίευση από το βιβλίο στο ένθετο «Καρέ Καρέ» του Φεστιβάλ Ολυμπίας στην εφημερίδα Πατρίς του Πϋργου, Παρασκευή 12 Νοεμβρίου 2021.

Η ΘΕΑΤΡΙΚΗ «ΠΑΡΑΔΟΣΗ» ΤΩΝ ΑΡΧΕΙΟΜΑΡΞΙΣΤΩΝ

Νίκος Θεοδοσίου

(Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Αρχειομαρξιστικές Μνήμες, τεύχος 1, Μάρτιος 2021)

Δεν είναι σπάνια φαινόμενο να συναντάμε επαγγελματίες ηθοποιούς στις ηγεσίες επαναστατικών κινημάτων. Ο Σπυρίδων Δρακούλης, ηθοποιός στο Βουκουρέστι πήρε μέρος από τους πρώτους στην Επανάσταση του 1821 εντασσόμενος στον Ιερό Λόχο. Σκοτώθηκε στο Δραγατσάνι. Ο Γιώργος Σαραντίδης όμως είναι η μόνη γνωστή περίπτωση ηθοποιού που τον βρίσκουμε στην πρώτη γραμμή του εργατικού επαναστατικού κινήματος από το ξεκίνημά του, σε συνθήκες ιδιαίτερα σκληρές σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο.

Συνέχεια

Ο κόσμος όπως τον είδε και τον ένοιωσε

(Προλογικό σημείωμα στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου του Ροβήρου Μανθούλη, Ο Κόσμος κατ’ εμέ)

Ήταν μια τεράστια ανακούφιση όταν ο Ματθαίος Φρατζεσκάκης μου ανακοίνωσε την πρόθεσή του να επανεκδώσει τα βιβλία του Ροβήρου Μανθούλη που ξαφνικά βρέθηκαν «ορφανά». Το απρόσμενο τέλος των εκδόσεων Γαβριηλίδης, μετά το θάνατο του ιδρυτή τους Σάμη Γαβριηλίδη, δημιούργησε αυτό το κενό.

Κι η ανακούφιση  έγινε ικανοποίηση γιατί φορέας της νέας ζωής των τελευταίων βιβλίων του μεγάλου έλληνα σκηνοθέτη δεν θα ήταν ένας απλός εκδότης αλλά το Φεστιβάλ Χανίων με την αναγνωρισμένη συνεισφορά του στον πολιτισμό. Καλύτερη τύχη δεν μπορούσαν να έχουν.

Η αρχή γίνεται με το έργο του «Ο κόσμος κατ εμέ». Αυτοβιογραφία, θα το χαρακτηρίζαμε στην απλή εκδοτική γλώσσα.  Ένα ντοκιμαντέρ για τον εικοστό αιώνα, θα το έλεγα εγώ, μέσα από την προσωπική ματιά ενός ανθρώπου  που με 120 και πλέον ντοκιμαντέρ μας έκανε να βλέπουμε τον κόσμο διαφορετικά.

Αν θες να περιγράψεις αυτόν τον αιώνα θα τον κλείσεις σ αυτές τις λέξεις, λέει ο Μανθούλης, αναφερόμενος στον πατέρα του: «Περιπλανήσεις, πόλεμοι, χαρακώματα, οδοφράγματα, αιχμαλωσίες, διώξεις, ξεριζώματα, δικτατορίες, εξορίες, εμφύλιοι, προσφυγιές, πείνες, βαλίτσες, διαβατήρια, βαπόρια, σύνορα, μεταναστεύσεις…»

Όλα αυτά τα βρίσκουμε στο κινηματογραφικό του έργο. Όχι ως απλά ιστορικά γεγονότα αλλά ως έργα και δράματα ανθρώπων. Έκανε ένα καθαρά ανθρωποκεντρικό σινεμά. Κάποτε μου είπε πως αν ποτέ βρισκόταν στην έρημο με μια κάμερα δεν θα τράβαγε το τοπίο μόνο του. Θα έμπαινε ο ίδιος μπροστά στο φακό για να δώσει την ανθρώπινη διάσταση.

Κάπως έτσι ξετυλίγεται κι αυτό το βιβλίο. Τα γεγονότα, ως ένα κάδρο κινηματογραφικό,  και μέσα σε αυτό ο Μανθούλης. Με την ψυχρή αλλά διεισδυτική ματιά. Τον κόσμο όπως τον είδε και τον ένοιωσε. Ματιά που εμπλουτίζει με την αναγκαία τεκμηρίωση, ντοκουμέντα και μαρτυρίες.

Τα σχόλια για τον κινηματογράφο, διάσπαρτα στο βιβλίο, θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα ξεχωριστό βιβλίο, πολύτιμο  για τους λάτρεις ή τους υπηρέτες του κινηματογράφου. Ίσως όμως καλύτερα που βρίσκονται ενσωματωμένα στο ιστορικό τους πλαίσιο.

Αλλά πάνω απ όλα αυτό που μας μένει από το βιβλίο, ως παρακαταθήκη, ως διδασκαλία, είναι η στάση ζωής. Μιας ζωής ασυμβίβαστης, μαχητικής, τίμιας, στην πρώτη γραμμή για την υπεράσπιση των ανθρώπινων αξιών ενάντια σε κάθε καθεστώς καταπίεσης και εκμετάλλευσης.

ΝΙΚΟΣ ΘΕΟΔΟΣΙΟΥ

Ιανουάριος 2021

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πυξίδα της Πόλης και το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων. https://www.chaniafilmfestival.com/shop